ВО ИМЯ АЛЛАХА МИЛОСТИВОГО И МИЛОСЕРДНОГО
ﺑﺳﻡ ﺍﷲ ﺍﻟﺭﺣﻣﻥ ﺍﻟﺭﺣﻳﻡ
Аллах в переводе на русский - Бог, Господь, Всевышний

НДП ВАТАН tatar halyk firkasy. Rahim itegez!


ОТКРЫТОЕ ПИСЬМО ПРЕЗИДЕНТУ РФ ПУТИНУ О ПРЕДОСТАВЛЕНИИ ЯЗЫКАМ КОРЕННЫХ НАРОДОВ РФ СТАТУСА ГОСУДАРСТВЕННЫХ ЯЗЫКОВ РФ https://irekle-syuz.blogspot.com/2015/05/blog-post_72.html

ХОРМЭТЛЕ МИЛЛЭТТЭШЛЭР ПОДДЕРЖИМ СВОЕГО ТАТАРСКОГО ПРОИЗВОДИТЕЛЯ! ПЕРЕЧЕНЬ ТАТАРСКИХ ФИРМ. СПИСОК ОТКРЫТ!

l

УЯН ТАТАР! УЯН! стихотворение

http://irekle-syuz.blogspot.ru/2015/07/blog-post_79.html

зеркало сайта https://ireklesyuzweb.wordpress.com/

Азатлык Радиосы

четверг, 21 января 2016 г.

Расследование РБК: куда привело «дело Немцова»

Расследование РБК: куда привело «дело Немцова»


Илья Рождественский, Максим Солопов 
Следователи дважды пытались предъявить заочные обвинения Руслану Геремееву, возможному организатору убийства Бориса Немцова, но оба раза постановление не подписал глава СКР Александр Бастрыкин, утверждают источники РБК

Подробнее на РБК:
http://www.rbc.ru/politics/20/01/2016/569e4b2a9a794709eaff2a9d


​27 февраля исполняется год со дня убийства оппозиционного политика Бориса Немцова. В течение ближайшей недели пять фигурантов и их адвокаты начнут знакомиться с материалами, после чего дело будет передано в суд. РБК изучил обвинение в окончательной редакции, протоколы допросов, результаты экспертиз и поговорил со сторонами процесса, чтобы понять, к каким выводам пришло следствие.

Как готовилось убийство

Убийство Немцова начали готовить в конце сентября 2014 года. Организаторами выступили боец чеченского батальона «Север» внутренних войск МВД Руслан Мухудинов и «иные не установленные следствием лица». Исполнителями они выбрали Беслана Шаванова, Заура Дадаева, Анзора и Шадида Губашевых, Темирлана Эскерханова и Хамзата Бахаева. В качестве вознаграждения им была предложена сумма «не менее 15 млн руб.». Все эти факты приводятся в окончательной редакции постановления о привлечении в качестве обвиняемых Дадаева и Анзора Губашева, которое 29 декабря было подписано старшим следователем по особо важным делам генерал-майором юстиции Николаем Тутевичем (есть в распоряжении РБК).

Слежка за Немцовым продолжалась в течение нескольких месяцев. За это время удалось выяснить, где оппозиционер живет и часто бывает. Для слежки предполагаемые преступники использовали автомобили Mercedes-Benz ML 300 4MATIC Мухудинова с номером А007АР, BMW 320IA Шадида Губашева с номером А353ЕТ, «Ладу Приору» Бахаева с номером З717КН и специально приобретенный ZAZ Chance TF698P с номером Т649КЕ. Для связи предполагаемые члены группы использовали четыре телефона с сим-картами «Билайна»: два телефона купил Дадаев, еще два — Мухудинов, говорится в постановлении.

«В целях конспирации при подготовке и после совершения преступления они меняли абонентские номера мобильных телефонов», — отмечается в документе. Кроме того, Мухудинов, согласно материалам, предоставил обвиняемым две квартиры в Москве на Веерной улице в домах №3 и 46 и купил пистолет неустановленного образца, пригодный для стрельбы патронами калибра 9 мм. Оружие он передал Дадаеву, Шаванову и Анзору Губашеву.​

Окончательная редакция обвинения, с которой фигуранты дела ознакомились в конце декабря 2015 года
Дадаев, бывший военнослужащий чеченского батальона внутренних войск МВД «Север», приобрел не менее 11 патронов к пистолету Макарова: шесть из них он забрал с собой в Москву, а остальные пять оставил дома в городе Малгобек в Ингушетии, говорится в документе. Позднее эксперты подтвердят, что гильзы с места убийства Немцова и гильзы, найденные дома у Дадаева, были выпущены на одном заводе и в один и тот же год, рассказал РБК адвокат Хамзата Бахаева Заурбек Садаханов.

Вместе с Анзором Губашевым и Шавановым Дадаев следил за Немцовым на машине ZAZ. В слежке участвовал Шадид Губашев на BMW и Бахаев на своей «Приоре». Последний также предоставил фигурантам дела свое жилье в деревне Козино Одинцовского района. Эскерханов собирал о Немцове информацию в интернете и возил остальных членов группы на Mercedes Мухудинова.

Как развивались события в день убийства

Как следует из материалов дела, 27 февраля 2015 года в 11 утра Дадаев вместе с Шавановым и Анзором Губашевым на автомобиле ZAZ приехал к дому №3 по Малой Ордынке, где жил Немцов. Там обвиняемые провели более десяти часов: Немцов появился у подъезда только в 21:45 мск и на своей машине, за рулем которой сидел его водитель, отправился в сторону ГУМа, где должен был встретиться в Bosco Cafe со своей подругой — украинской моделью Анной Дурицкой. Фигуранты дела последовали за Немцовым. Около 23:30 мск политик покинул ГУМ вместе с Дурицкой и направился пешком домой, а предполагаемые преступники разделились: Шаванов и Губашев подали сигнал Дадаеву, что он может действовать, после чего Дадаев пошел вслед за политиком в сторону Большого Москворецкого моста.

Борис Немцов был убит поздно вечером 27 февраля 2015 года на Большом Москворецком мосту
Фото: ТАСС
В 23:31 мск Дадаев, следуя за своей жертвой по мосту от Васильевского спуска к Малой Ордынке, достал пистолет и шесть раз выстрелил в Немцова. Оппозиционер получил три сквозных и одно слепое проникающее ранение груди и живота: пули вошли в спину и повредили диафрагму, печень, левое легкое, сердце и пищевод. Также судмедэксперты зафиксировали слепое непроникающее ранение: выстрел был сделан в нижнюю треть груди слева, но пуля не причинила значимого вреда, говорится в результатах судмедэкспертизы.

После убийства, говорится в материалах следствия, Дадаева подобрали Шаванов и Анзор Губашев и скрылись на машине ZAZ.​


Как началось расследование

«Будет сделано все, чтобы организаторы и исполнители подлого и циничного убийства понесли заслуженное наказание», — написал на следующий день после убийства в телеграмме матери Немцова президент Владимир Путин. Через несколько часов после преступления на расследование были брошены председатель Следственного комитета Александр Бастрыкин, министр внутренних дел Владимир Колокольцев и директор Федеральной службы безопасности Александр Бортников.

Сначала расследование дела поручили руководителю Главного следственного управления СКР по Москве Александру Дрыманову. Но уже 1 марта РБК стало известно от источников в правоохранительных органах, что управление следственной группой передали следователю по особо важным делам генерал-майору юстиции Игорю Краснову.

Он получил известность, когда руководил расследованием дела Боевой организации русских националистов (БОРН): Краснов нашел убийц адвоката Станислава Маркелова и журналистки Анастасии Бабуровой. Он также вел дело в отношении националиста Ивана Миронова, обвинявшегося в покушении на главу РАО «ЕЭС» Анатолия Чубайса вместе с полковником ГРУ в отставке Владимиром Квачковым.

В распоряжении у Краснова оказались лучшие силы: в группу вошло больше ста человек — от территориальных подразделений до сотрудников центральных аппаратов ФСБ, МВД и СКР.

Уже 7 марта о поимке подозреваемых объявил в эфире «Первого канала» директор ФСБ Александр Бортников. Как следует из материалов дела, 28 февраля Заур Дадаев прилетел в Чечню из Москвы. Вслед за ним столицу покинул Анзор Губашев, он приземлился в аэропорту Магас в Ингушетии. На сутки позже приехал его младший брат Шадид: из Москвы он добирался на автомобиле. «Новая газета» пишет, что в эти же дни, по данным издания, в Ингушетию прибыл спецназ Центра спецназначения ФСБ. Почти неделю силовики не предпринимали никаких действий.

Издание отмечает, что 5 марта Дадаев вместе со своим бывшим сослуживцем по батальону «Север» Рустамом Юсуповым позвонил своему знакомому (его имя неизвестно РБК), чтобы купить наркотики. Дилер оказался в оперативной разработке, и Дадаев был задержан на окраине Назрани. «Новая газета» подчеркивает, что на задержавших бойца батальона «Север» ингушских полицейских начали давить их чеченские коллеги. Тогда, испугавшись, что ситуация может выйти из-под контроля и что Дадаева отдадут правоохранительным органам Чечни, в назрановский отдел влетели бойцы ФСБ в форме и без опознавательных знаков и вывезли оттуда всех, кто им попался, — Дадаева, других задержанных и даже сотрудников полиции в штатском.


Темирлан Эскерханов, Шадид Губашев и Хамзат Бахаев на заседании Басманного суда Москвы, 8 марта 2015 года

Фото: REUTERS 2016
Через сутки, как утверждает «Новая газета», на дороге, ведущей в ингушскую станицу Вознесенскую, была остановлена машина братьев Губашевых. Вскоре в руках силовиков оказались Эскерханов и Бахаев.

Только одна операция по задержанию подозреваемых в убийстве Немцова, как следует из материалов дела, проводилась в Чечне. Офицера батальона «Север» Беслана Шаванова должна была задержать Служба по защите конституционного строя и борьбе с терроризмом управления ФСБ по Чеченской Республике совместно со спецназом. Эти подразделения, как и все региональные управления ФСБ, подчиняются Москве, однако, как объясняет РБК собеседник, знакомый со спецификой работы правоохранительных органов Чечни, местные сотрудники ФСБ работают с «оглядкой на Рамзана Кадырова (президент Чеченской Республики. — РБК)». Сам чеченский лидер никогда этого не скрывал и рассказывал, что его «ребята числятся везде — в ФСБ, некоторые в МВД, в разведротах».

В разных документах сведения о поведении Шаванова во время задержания противоречат друг другу. По словам замруководителя службы чеченской ФСБ Александра Гамаюна (его отчет приводится в материалах дела, которые есть в распоряжении РБК), «на предложение сотрудников правоохранительных органов сдаться Шаванов оказал вооруженное сопротивление, бросив в сотрудников боевую гранату, затем привел в действие вторую гранату, находящуюся у него, в результате чего получил телесные повреждения, несовместимые с жизнью». Сотрудники ФСБ, стоявшие ближе всего к погибшему в момент взрыва, напротив, пояснили следователям СКР, что «каких-либо действий, направленных на нанесение вреда проводившим специальную операцию, [Шаванов] не предпринял, а именно взорвал себя», говорится в материалах дела.

Впоследствии судебно-психиатрическая экспертиза Шаванова показала, что фигурант дела не страдал психическими отклонениями, которые могли бы объяснить мотивы его самоубийства во время задержания. В ноябре дело в отношении Шаванова было прекращено по нереабилитирующим обстоятельствам — в связи со смертью.

За задержанных вступился только Рамзан Кадыров: Дадаева и Шаванова в своем Instagram он назвал «храбрыми воинами». Был ли Дадаев на момент убийства военнослужащим, до конца не ясно. В войсках Северо-Кавказского регионального командования ВВ МВД сообщили, что 23 декабря 2014 года Дадаев обратился с рапортом об увольнении по собственному желанию. «Его рапорт был удовлетворен. С 27 января он находился в отпуске за 2015 год, в течение 30 суток — по 28 февраля», — заявил в марте прошлого года в интервью телеканалу «Россия 1» первый замкомандующего войсками Северо-Кавказского регионального командования ВВ МВД РФ Игорь Груднов.


Признательные показания

Сразу после задержания подозреваемые начали давать показания, следует из материалов дела. 8 марта Басманный суд отправил всех пятерых фигурантов дела под арест. В ходе заседания стало известно, что Дадаев признал свою вину. Как следует из имеющегося у РБК протокола допроса Дадаева, он рассказал следователям, что пошел на убийство из-за позиции Немцова в связи с расстрелом редакции французского сатирического еженедельника Charlie Hebdo, публиковавшего, по словам Дадаева, оскорбительные для мусульман карикатуры на пророка Мухаммеда.

Сам Немцов лишь однажды высказался про нападение на редакцию Charlie Hebdo, назвав произошедшее проявлением «средневековой исламской инквизиции».

Из первых же допросов предполагаемого киллера стало известно, что помощь в деле обещал некий Русик, который посулил, что за убийство «ради Аллаха» даст «по 5 млн руб.». Дадаев утверждал, что эти деньги никто из исполнителей так и не получил. В показаниях Дадаева и Губашевых говорится, что Русиком звали как Руслана Мухудинова, так и другого бойца батальона «Север» Руслана Геремеева.

От признательных показаний Дадаев отказался уже 10 марта, заявив, что дал их под пытками.


Заур Дадаев по видеосвязи из СИЗО во время рассмотрения в Мосгорсуде апелляционной жалобы на арест, 1 апреля 2015 года

Фото: REUTERS 2016
Мухудинов был водителем Геремеева, говорит РБК адвокат родственников Немцова Вадим Прохоров, сам Геремеев — офицер батальона «Север». Прохоров отмечает, что Геремеев — близкий родственник депутата Госдумы Адама Делимханова, сенатора от Чечни Сулеймана Геремеева и начальника РОВД по Шелковскому району Чечни Вахи Геремеева. Об этом же ранее сообщала «Новая газета».

Делимханов — правая рука Рамзана Кадырова и, по словам самого чеченского лидера, его преемник. Власти ОАЭ подозревали его в покушении на командира батальона «Восток» Сулима Ямадаева (он был убит в Дубае в марте 2009 года), у которого, как сообщили СМИ, были сложные отношения с Кадыровым. Бывший вице-премьер Чечни Бислан Гантамиров и депутат Государственной думы Михаил Маркелов заявляли о возможной причастности Делимханова и к убийству давнего оппонента Кадырова, бывшего командира отряда «Горец» подполковника ФСБ Мовлади Байсарова, который был застрелен осенью 2006 года на Ленинском проспекте в Москве. «Байсаров был убит именно из наградного пистолета «Грач», принадлежащего Делимханову», — утверждал Гантамиров.

Следствие замедлилось

Адвокаты семьи Немцова рассказали РБК, что примерно с апреля 2015 года стали замечать, как следствие все неохотнее идет им навстречу. Так, 22 апреля защита заявила ходатайство о допросе Геремеева, Кадырова, Делимханова и других высокопоставленных чеченских политиков. Хотя Кадыров говорил, что и он сам, и Геремеев готовы прийти на допрос, в СКР сочли, что просьба защиты излишня, и отказались ее удовлетворить. Обжалование действий следствия в судах также не принесло результатов.

В мае следователь Краснов ушел на повышение, его сменил Николай Тутевич, который известен по уголовным делам об убийстве депутата Госдумы от Чечни Руслана Ямадаева и покушении на его брата Ису Ямадаева (оба дела закончились задержанием исполнителей; организаторы преступлений найдены не были). К смене следователя защита семьи Немцова также отнеслась негативно. «Вызывает крайнее беспокойство, что на переправе меняют коней. Любой следователь или оперативник скажет, что при расследовании очень важно, чтобы дело вел начальник следственной группы, который знает дело с самого начала, тем более если это хороший профессионал», — говорил тогда адвокат Прохоров. Собеседник РБК, знакомый с ходом расследования, считает, что с Тутевичем следствие «ушло в запятые».

Как рассказал РБК другой источник, знакомый с ходом расследования, в июле следователи подготовили проект о заочном обвинении Геремеева и Мухудинова, однако документ не утвердил председатель СКР Александр Бастрыкин, сочтя, что для этого не хватает доказательств. Так же он поступил и в сентябре. Информацию РБК о двух неподписанных Бастрыкиным постановлениях подтвердил еще один собеседник, близкий к правоохранительным органам.

В итоге СКР предъявил заочное обвинение только Мухудинову. В ноябре Мухудинов был объявлен в международный розыск и заочно арестован. Геремеев же находится только в оперативном розыске, рассказал РБК адвокат Прохоров. В СКР не ответили на запрос РБК, направленный 15 января.

Местонахождение Геремеева и Мухудинова неизвестно. По данным «Росбалта», в марте Геремеев скрывался в родовом селе Джалка в Чечне, затем уехал в Объединенные Арабские Эмираты, а в сентябре вернулся в Россию.

Организаторы и мотивы

В итоговом варианте обвинения, который есть в распоряжении РБК, единственным организатором назван Мухудинов. Дело в отношении него будет выделено в отдельное производство. Также в документе упоминаются «иные лица», однако они не установлены.

«Мухудинов — это организатор самого низшего звена или исполнитель высшего звена, но у него нет своего мотива», — объясняет адвокат Прохоров. Он уверен, что Мухудинов не мог действовать без Геремеева, но и тот в свою очередь не имел собственного мотива для убийства Немцова. Других же людей, которые стояли за Геремеевым и Мухудиновым, следователи не ищут, считает адвокат.

Мотив покушения, как следует из материалов дела, в СКР установили только в отношении исполнителей. Версия об убийстве из-за Charlie Hebdo была отражена в первом варианте обвинения, которое было предъявлено Дадаеву 8 марта. В дальнейшем следователи от этой версии отказались, поскольку выяснилось, что подготовка к убийству велась с сентября 2014 года, а нападение на редакцию французского еженедельника случилось в январе 2015 года.

Кто есть кто в деле об убийстве Немцова Фотогалерея

27 февраля исполняется год со дня убийства оппозиционного политика Бориса Немцова. Сейчас следствие установило только семь предполагаемых исполнителей: пятеро обвиняемых находятся в СИЗО, еще один погиб во время задержания, местонахождение единственного организатора никому неизвестно. Заказчика в материалах СКР нет. РБК рассказывает, какие роли СКР определил фигурантам и как продвигается расследование дела. 
Посмотреть 8 фотографий
В результате в обвинение вошли статьи об убийстве из корыстных побуждений, совершенном группой лиц по предварительному сговору, и о незаконном приобретении, передаче, хранении, перевозке и ношении огнестрельного оружия и боеприпасов, совершенном организованной группой (пункты «ж» и «з» части 2 статьи 105 и части 3 статьи 222 УК соответственно). Иными словами, следственная группа пришла к выводу, что исполнителями двигал исключительно корыстный интерес — деньги, обещанные Мухудиновым.​

С этой версией соглашается адвокат Прохоров. Однако мотив организаторов, по его словам, остается неясным. В деле он не упоминается. По мнению защитника, Немцов мог быть убит из-за своей общественно-политической деятельности: сыграть свою роль могли резкая критика президента Владимира Путина, расследование деятельности российских вооруженных сил на Украине и конфликт с Рамзаном Кадыровым 2002 года, о котором в своих показаниях рассказывал главный редактор «Ежедневного журнала» Александр Рыклин.

Версия обвиняемых

Устоит ли версия в суде (адвокаты обвиняемых неоднократно утверждали, что будут просить о суде присяжных), станет известно в течение полугода: к этому времени фигуранты дела ознакомятся с материалами, а прокуратура утвердит результаты работы следствия. Источник РБК, знакомый с ходом расследования, утверждает, что обвинение в суде, возможно, будет поддерживать одна из наиболее опытных сотрудников прокуратуры Мария Семененко, которая участвовала в процессах по делам основателя БОРН Никиты Тихонова и об убийстве Анны Политковской. В Генпрокуратуре не ответили на запрос РБК, кто из надзорного ведомства будет участвовать в процессе.

Защита обвиняемых уже представила несколько версий, на которые она будет опираться во время слушаний. Так, адвокат Дадаева Шамсудин Цакаев утверждает в разговоре с РБК, что у его доверителя есть алиби (Цакаев ранее защищал одного из фигурантов дела об убийстве Руслана Ямадаева Аслана Дилиева, а также Юсупа Темирханова, осужденного в 2013 году за убийство экс-полковника российской армии Юрия Буданова, и чеченского полпреда на Украине Рамзана Цицулаева, который буквально отбился от оперативников, пытавшихся задержать его в рамках расследования дела о мошенничестве), а адвокат Анзора Губашева Муса Хадисов (он также защищал одного из фигурантов дела об убийстве Руслана Ямадаева) настаивает в разговоре с РБК, что обвиняемый во время последнего допроса изменил свои показания и назвал киллером не Дадаева, а Шаванова, погибшего при задержании в Грозном. «Это классическая ситуация, когда очень удобно все свалить на мертвого человека», — объясняет Прохоров.

С погибшим Шавановым связана и довольно конспирологическая теория, о которой также планирует заявить защита. Известно, что он ездил на Украину в разгар конфликта на востоке этой страны.

По словам собеседника РБК, близкого к силовым структурам Чечни, примерно в декабре 2014 года Шаванов вместе с земляком на частном автомобиле выехал из Чечни на Украину. Он якобы беспрепятственно пересек территорию, контролируемую ополченцами, но был задержан сотрудниками Службы безопасности Украины (СБУ). Однако в результате неких «неформальных» переговоров был освобожден и вернулся в Россию на катере — через Азовское море в Краснодарский край, утверждает собеседник. По его словам, на Украине Шаванов мог быть завербован СБУ или лидером батальона им. Джохара Дудаева Адамом Осмаевым, от которых и получил задачу убийства оппозиционера с целью дискредитировать российские власти.


Адам Осмаев, лидер батальона им. Джохара Дудаева, в котором сражаются проукраински настроенные чеченцы

Фото: AP
На «украинский след» еще 18 июня в интервью «Интерфаксу» намекал Кадыров. Он заявил, что не верит в виновность задержанных чеченцев: «Я полагаю, искать следы преступления нужно не в Чечне, а на Украине, в СБУ и далее в США. Есть много предпосылок к тому, что за убийством стоит Адам Осмаев, который сейчас командует каким-то украинским «батальоном имени Джохара Дудаева» (в России Осмаев обвиняется в подготовке покушения на Путина, а в его подразделении сражаются проукраински настроенные чеченцы. — РБК). По словам Кадырова, настоящие организаторы убийства «сами использовали Немцова, сами его и ликвидировали, а теперь пытаются на кого-то всю вину переложить».

Осмаев в разговоре с РБК назвал обвинения Кадырова абсурдными. «Ни для кого не секрет, сколько уже врагов Кадырова умерли не своей смертью в любых точках мира. Не может быть таких совпадений. Никто уже ничего не скрывает. Настолько им по барабану и общественное мнение, и СМИ», — подчеркнул он.

РБК будет следить за дальнейшим развитием «дела Немцова» и судом над его фигурантами

Подробнее на РБК:
http://www.rbc.ru/politics/20/01/2016/569e4b2a9a794709eaff2a9d



Доклад: убийство Литвиненко, "вероятно", санкционировал Путин

http://www.svoboda.org/content/article/27501079.html

Доклад: убийство Литвиненко, "вероятно", санкционировал Путин

Британские следователи считают, что устранение Литвиненко лично одобрил президент России Путин
Александр Литвиненко


Убийство бывшего сотрудника ФСБ Александра Литвиненко совершили депутат Госдумы России Андрей Луговой и предприниматель Дмитрий Ковтун. Операция по устранению Литвиненко была лично одобрена директором службы Николаем Патрушевым и президентом России Владимиром Путиным, говорится в заключительном докладе следователей по делу о смерти Литвиненко в 2006 году. 
Вдова Александра Литвиненко призвала к введению визовых и экономических санкций против президента Путина и главы российского Совета Безопасности Николая Патрушева.
"Вчера я получила письмо от министра внутренних дел [Британии] с обещаниями дальнейших действий. Немыслимо, чтобы премьер-министр ничего не сделал в свете изобличительных выводов сэра Роберта Оуэна", – говорится в заявлении Марины Литвиненко.
Сын Александра Литвиненко Анатолий заявил, что, по его мнению, убийц его отца покрывает российское государство. "Это было очень сложное преступление, с использованием чрезвычайно сложного орудия убийства, – сказал он в интервью Sky News. – Убийцы были под защитой российского государства".
Британские власти добивались ранее экстрадиции Лугового и Ковтуна из России в качестве подозреваемых в убийстве Литвиненко. Однако эти попытки не привели к успеху. 
Ранее высказывалось предположение, что Литвиненко был убит из-за того, что нашел доказательства связей близких к российскому президенту Владимиру Путину чиновников с организованной преступностью.

Кеше язмышыннан - милләт язмышына FAUZIYA BAYRAMOV

Кеше язмышыннан - милләт язмышына 
FAUZIYA BAYRAMOVA·21 ЯНВАРЯ 2016 Г.

 Әдәби характеристика Кеше язмышыннан – милләт язмышына Язучы, тарих фәннәре кандидаты, җәмәгать эшлеклесе Фәүзия Бәйрәмова, үзенең бер әңгәмәсендә, “Мине китап кеше итте...”, дип әйткән иде. Бу, чыннан да, шулай. Саф татар төбәге булган Саба районының Сабай авылында, авыр сугыштан соң, 1950 елның 5 декабрендә сугыш гарибенең ишле гаиләсендә туган Фәүзия Әүхади кызы Бәйрәмова кечкенәдән китап ярата, белемгә омтыла. Ул мәктәп елларында ук район һәм республика газеталарына мәкаләләрен җибәрә, күп яза, күп укый. Аның беренче эш урыны да Саба районында чыга торган “Җиңү байрагы” газетасы редакциясе була, Фәүзия Бәйрәмова анда 1966-1968 елларда әдәби хезмәткәр-хәбәрче булып эшли. 1968-1971 елларда ул Казан театр училищесының режиссерлык бүлегендә белем ала, аннан телевидениедә эшли, 1975-1978 елларда гаиләсе белән Монголия халык республикасында яши. Бу елларда да Фәүзия Бәйрәмова иҗат белән шөгыльләнүен дәвам итә - шигырьләр, хикәяләр, сценарийлар яза. Монголиядән кайткач, ул 1979 елда “Казан утлары” журналында эшли башлый, 1983-1989 елларда читтән торып Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегендә белем ала, әдәби мохиттә профессиональ рәвештә язучылык белән шөгыльләнә башлый. 1983 елның август санында, “Казан утлары” журналында, Фәүзия Бәйрәмованың әдәби җәмәгатьчелектә зур резонанс тудырган беренче күләмле әсәре – “Болын” повесты басылып чыга. 1986 елда Татарстан китап нәшриятында аның шушы исемдәге беренче китабы дөнья күрә, анда авторның «Болын”, “Чакрым баганалары”, “Битлек” повестьлары урын ала. Китапка кереш сүз язган Әмирхан Еники яшь язучы Фәүзия Бәйрәмованың иҗатына зур бәя бирә, аны шул вакытта ук “бик талантлы” дип атый. “...Әдәбиятка яңа исем килде: Фәүзия Бәйрәмова, - дип яза ул. – Килде һәм тиз арада безнең игътибарны үзенә бәйләп тә өлгерде. ... Ихтимал, Фәүзия Бәйрәмованың да юлы тигез-шома гына булмас. Киресенчә, күпләрнекенә караганда, бәлки, авыр, газаплы да булып чыгар. Чөнки Фәүзия бик талантлы һәм таланты аның гаять үзенчәлекле.... Ә берәүгә дә охшамаган чын талант үзе турында кайнар бәхәсләр кузгата. Еш кына каршылыкларга да очрый – моның мисалларын тарихтан да табарга була.” (Әмирхан Еники // Кереш сүз. Фәүзия Бәйрәмова. Болын. – Казан, 1986, 3 б.) Аксакал язучы “ Бәйрәмова талантының ике төп сыйфатын” авторның “үзен һич аямыйча, гүя бөтен нервлары белән бик кабынып-кайнарланып” язуында күрә, “Көчле яза”, дип бәя бирә. Фәүзия Бәйрәмова талантының икенче сыйфаты итеп Әмирхан Еники “әсәрләрендә күтәргән проблемасы һәм алган вакыйгасе белән дә ул, әйтергә кирәк, укучының йокысын качыра... Кыю керә тормышка Бәйрәмова, һәр әсәрендә диярлек кеше язмышының фаҗигале якларын ача”, дип күрсәтә. Шушы китабы белән, 1986 елны яшь язучыны Татарстан язучылар берлегенә әгъза итеп алалар, аның турында өлкән язучылар Әмирхан Еники, Аяз Гыйләҗев, Гариф Ахунов, Фәрваз Миңнуллин матбугатта уңай фикерләрен язып чыгалар. 1987 елдан Фәүзия Бәйрәмова Татарстан китап нәшриятының матур әдәбият бүлегендә редактор булып эшли башлый, ә аңа кадәр “Татарстан яшьләре” һәм “Социалистик Татарстан” газеталарында корреспондент-хәбәрче булып эшли. Узган гасырның сиксәненче елларында Фәүзия Бәйрәмова әдәби җәмәгатьчелектә һәм укучылар арасында яратып кабул ителгән лирик повестьлар һәм драма әсәрләре иҗат итә, бу чорны аның иҗатының беренче чоры, дип бәяләргә була. “Кем?” (1984), “Күл балыгы” (1984), “Кыңгырау” (1987), “Канатсыз акчарлаклар” (1988) повестьлары, “Аллалар ялгышы яки яңа Матриархат” (1981), “Һәркемгә бер кояш” (1982), “Атылган йолдыз” (1985), “Сандугачның балалары” (1988), “Безне онытмагыз” (1988) драмалары әдибәне гаять үзенчәлекле, традицион калыпларга сыймый торган, татар теленең бөтен нечкәлекләрен бәгыре белән тоеп, аның ярдәмендә кеше күңеленең бөтен тетрәнүләрен әсәрләрендә чагылдыра алган язучы итеп таныттылар. Фәүзия Бәйрәмованың 1991 елда чыккан “Моң” китабына соңгы сүзне язган танылган тәнкыйтьче Фәиз Зөлкарнәй аны “әдәбиятнең яңа өмете, рухиятенең саф сулышы”, дип атады, иҗатына зур бәя бирде: “Фәүзия ханымның әсәрләрен укыганда минем күңелне һәрвакытта да гаҗәеп бер хис били, - дип язды ул. – Юк, аның шигъри ашкынуга тартым сөйләм осталыгын, яисә вакыйгаларны борынгы мифлар кимәлендә куерта белү маһирлыгын әйтмим ( ә андый сәләтне аңа табигать кызнанмыйча мул биргән), ул мине әсәрләренең рухы, “һавасы” белән әсир итә. Мин аның яшәешне гаять тә үткер сиземләвен, тормышның иң элек тетрәндергеч якларына дикъкатьле булуын, вакыйгаларны җан әрнешенә, хәтта күз яшенә манчып бирүен һәрчак тоеп торам... Башка әдипләрдән аерылап торган фәлсәфи нигезе, үзенчәлекле эслүб-стиле Фәүзия ханым иҗатының хәзерге татар әдәбиятындагы күренекле урынын билгели.” ( Фәиз Зөлкарнәй. Фәүзия Бәйрәмованың иҗат биләмәләрендә // Фәүзия Бәйрәмова. Моң. – Казан, 1991, 188, 191 бб.) Фәүзия Бәйрәмованың беренче чор иҗатына тәнкыйтьчеләр һәм әдәбият галимнәре тарафыннан шактый җентекле бәя бирелде, аның буенча фәнни хезмәтләр язылды. Бу елларда Фәүзия Бәйрәмова, социалистик реализм кысаларына сыймыйча, кешенең күңел дөньясы турында яңа фәлсәфи-психологик милли әдәбият мәктәбенә нигез салучыларның берсе булды. Филология фәннәре кандидаты Алсу Шамсутова “Фәүзия Бәйрәмова прозасы (Фәлсәфи-эстетик карашлар, образлар системасы, психологизм һәм мотивлар).” дип аталган монографиясендә аның иҗатында “яшәү фәлсәфәсе, күңел дөньясы һәм аны символлар аша тасвирлау таланты” турында бәян итә: “Бүгенге татар әдәбиятында матур һәм тәэсирле әсәрләр шактый, әмма кеше җанын, психологиясен үзәккә куеп, вакыйгаларны күңел көзгесе аша сурәтләгәннәре сирәк, - дип яза ул. – Язучы Фәүзия Бәйрәмованың повесть һәм романнары менә шундыйлардан. Аның әсәрләре дөньяны әдәби образларда гәүдәләнгән тормыш-чынбарлык ярдәмендә танып белергә өйрәтә; гади генә нәрсәләрдә дә гадәти булмаган, гайре табигый нәрсәләрне күрә белү, аларны әдәби әсәр теленә күчерә белү сәләте белән аерылып тора. ... Язучыны кеше рухы, җаны, адәм баласының җир тормышында яшәү рәвеше, яши алу-алмавы, хәятының максаты кызыксындыра. ... Әдибәнең повестьларына хас төп үзенчәлекләрнең берсе – аларның фәлсәфилеккә корылуы. Повестьларының нигезендә адәм баласының яшәеше хакындагы фәлсәфә ята. ... Ф.Бәйрәмова иҗатының икенче үзенчәлеге - әсәрләренең матурлыгын, музыкальлеген, шигъри булуын, нәсергә тартымлыгын тәэмин иткән психологизм алымына мөрәҗәгать итүе. Язучының башлангыч чор иҗатына югары дәрәҗәгә җиткән эмоциональлек хас.” (Алсу Шамсутова. Фәүзия Бәйрәмова прозасы. – Казан, 2004, 76-77 б.) Яшь галимә Алсу Шамсутованың югарыда телгә алган китабына кереш сүз язган һәм китапның фәнни мөхәррире булган филология фәннәре докторы, профессор Резеда Ганиева бу хезмәткә югары бәя бирә, Фәүзия Бәйрәмова иҗатын да яңача бәяли: “Фәүзия Бәйрәмова (1950) – XX гасыр азагы – XXI гасыр башы татар әдәбиятында экзистенциализм (латинча “яшәү” дигән мәгънәне аңлата) дип аталган иҗат ысулына һәм әдәби агымга нигез салучыларның иң күренеклесе, - дип яза ул. - ... Фәүзия Бәйрәмова әсәрләрендәге һәр тема, һәр мотив, һәр сюжет-вакыйга тирән фәлсәфи эчтәлек белән сугарылган. ... Узган гасырның 90-нчы елларында һәм яңа XXI гасыр башында ислам мәдәнияте кыйммәтләрен актив үзләштерүгә йөз тоткан Фәүзия Бәйрәмова иҗатындагы символларның сәнгати гәүдәләнеше катлаулана, мәгънәви яктан да алар полифоник яңгыраш ала. ... Алсу Шамсутованың Фәүзия Бәйрәмова иҗатын татар этносының ерак гасырлар чоңгылларыннан калкып чыккан “Хәтер баганасы” рәвешендә күзаллавы (“Канатсыз акчарлаклар”) һәм Җиһан киңлекләренә таралган мәгълүмат кыры сыман милләтебезнең Акылы һәм Җаны нурланышын бергә туплаган әдәби күренеш дип тәкъдир итүе, һичшиксез, уңай бәяләүгә һәм хуплауга лаек.” (Ганиева Р.К. Фәүзия Бәйрәмова иҗатына лаеклы хезмәт // Алсу Шамсутова. Фәүзия Бәйрәмова прозасы. – Казан, 2004, 7-8, 10 бб.) Туксанынчы еллар башындагы зур үзгәрешләр Фәүзия Бәйрәмованы да иҗатыннан читләшеп торырга мәҗбүр итә, ул бөтен көчен һәм вакытын милләт эшләренә бирә. 1990-1995 елларда Фәүзия Бәйрәмова Татарстан Югары Советы депутаты була, Татар иҗтимагый үзәге, “Иттифак”, Милли Мәҗлес кебек оешмаларга нигез сала һәм аларны җитәкли, Татарстанның бәйсезлеген яклап, сәяси ачлык игълан итә, бик күп милли-сәяси чараларны оештыра, милләт мәсьәләләре буенча халыкара форумнарда катнаша һәм чыгышлар ясый. Туксанынчы еллар урталарында Фәүзия Бәйрәмова яңадан иҗатка әйләнеп кайта, 1994-1995 елларда аның “Кара урман” әдәби-документаль романы “Аргамак” журналында басылып чыга, ә 1997 елда аерым китап булып дөнья күрә. 1999 елда язылган һәм шул елның ахырында “Мирас” журналында басылган “Соңгы намаз” романы да 2000 елда аерым китап булып дөнья күрә. Бу ике роман да шул замандагы хәлләрнең эссесе дә суынмаган килеш языла, шул чорлардагы татар тормышын чагылдыра. Фәүзия Бәйрәмованың бу әсәрләре беренче чор иҗатыннан үзенең кырыс реализмы, чынбарлыктан алып язылган реаль образ һәм геройлары, тормышчан вакыйгалары белән аерыла, әмма шул ук вакытта моңлы теле, хәл-вакыйгаларны символ-тамгалар аша сурәтләүләр, тирән кичерешләр авторның үз эслүб-стиленә хыянәт итмәвен күрсәтә. Шушы ике романы өчен Ф.Бәйрәмова 2001 елда Татарстан Язучылар берлегенең Гаяз Исхакый исемендәге әдәби бүләгенә лаек була. “Фәүзия Бәйрәмованың 90-нчы еллар иҗатында иң югары нокта, кульминация булып, һичшиксез, аның “Кара урман” романы тора, - дип яза Айдар Хәлим. – Конкрет тарихи-документаль җирлектә язылган, шул ук вакытта әдәби образлар белән баетылган, фаҗигале сюжетка корылган бу әсәрне һәм төзелеш-композиция ягыннан, һәм тел-стиль мәсьәләсендә Бәйрәмова иҗатында яңалык, дип әйтергә була. Бүгенге авыл тормышындагы гаделсезлекләр, ул гаделсезлекнең, әхлаксызлыкның дәүләт дәрәҗәсенә хәтле күтәрелеп, халык башына зур бәла булып төшүе романда ачык чагылыш таба.” (Айдар Хәлим. Гаделлек сагында // Фәүзия Бәйрәмова. Заман. Милләт. Кеше. – Казан, 2000, 291 б.) Авторның “Соңгы намаз” романы да әдәби җәмәгатьчелек тарафыннан югары бәяләнә. Әсәрдә иман белән имансызлык, хәрам дөнья белән намазлы халык арасында барган аяусыз көрәш реаль тарихи-документаль җирлектә тасвирланган, ул алдагы елларга да кисәтү булып яңгырый. Моңа әдәбият галиме Рифат Сверигин да игътибар иткән һәм романга зур бәя биргән: “Фәүзия Бәйрәмованың “Соңгы намаз” исемле романында да яңа фикерләрне үтемле чаралар ярдәмендә әйтергә омтылу сизелә, - дип яза ул. - ... Әсәрдә дин үзәккә куела, тормышның төп факторы дәрәҗәсенә кадәр күтәрелә. ... Үзем гомер иткән чорда ( ә мин инде җиде дистәне тутырам) татар матур әдәбиятында динне бу дәрәҗәдә пропагандалаган, яклаган әсәрне күрергә туры килгәне юк иде. ... “Соңгы намаз” исемле яңа романны мин үзенең принципиаль позицияләреннән бер карышка да чигенмәгән Фәүзия Бәйрәмованың халыкны, милләтне кисәтүе һәм рухи сафлыкка чакыру юнәлешендәге бер кыю адымы дип аңладым.” (Сверигин Р. Гасырлар чатында // Казан утлары. – 2002, № 4, 150-152 б.) Татар әдәбиятында балалар өчен проза әсәрләре, бигрәк тә, маҗаралы жанр өлкәсендә чәчмә әсәрләр юклыгын искә алып, Фәүзия Бәйрәмова үсмер балалар өчен “Алыплар илендә” (2002) исемле повесть һәм “Нух пәйгамбәр көймәсе” (2004) дип аталган роман яза, алар шул елларда ук Казанда аерым китап булып басылып чыгалар. Автор бу әсәрләрендә, маҗара жанрыннан оста файдаланып, балаларга татар тарихын, милләтебез тормышын, ислам диненең кыйммәтләрен аңлата, нәтиҗәдә, өлкәннәр дә яратып укый һәм күп яңа мәгълүмат ала алырлык әсәрләр тудыра. “”Нух пәйгамбәр көймәсе” романында да Ф.Бәйрәмова Коръән фәлсәфәсенә, өйрәтмәләренә нигезләнә, - дип яза бу хакта галимә Алсу Шамсутова. – Башкача әйткәндә, ул җирдәге бүгенге кешеләрнең ничек барлыкка килүе, ягъни Нух пәйгамбәр көймәсендә Туфаннан котылып калып дәвам ителүе һәм имансыз кавемнең ничек юкка чыгачагы турындагы Коръән мотивларын маҗаралы сюжетка төреп, сәнгатьчә матур образлар белән һәм турыдан-туры дини өйрәтмәләргә таянып тасвирлаган.” (Алсу Шамсутова, күрсәтелгән хезмәт, 30 бит.) Фәүзия Бәйрәмованың балалар өчен махсус язылган “Бәхет ачкычы” китабы да, фән белән динне бәрелештермичә, киресенчә, аларның бик күп уртак якларын табып, мәктәп укчыларына ислам кыйммәтләрен аңлата. Фәнни-популяр жанрда язылган бу хезмәт балаларга җир һәм күкләрнең төзелешен дә, галәм серләрен дә, “кешеләрнең яратылышы Аллаһ эше...” икәнлеген дә аңлата, бүгенге көндә күп кенә укытучылар өчен дә ярдәмче дәреслек булып тора. Әмма Фәүзия Бәйрәмова иҗатының яңа XXI гасырда иң зур ачышы – ул аның тарихи романнары. Әйе, әдибә аларга шактый озак килде, зур тормыш тәҗрибәсе һәм иҗат осталыгы туплап, татар тарихын профессиональ дәрәҗәдә өйрәнеп, ул әсәрләрендә кеше язмышыннан – милләт язмышын тасвирлауга һәм яктыртуга күчте. 2005 елда Фәүзия Бәйрәмова “Кырык сырт” һәм “Караболак” романнарын язып, аерым китап итеп бастырды, 2006 елда “Баһадиршаһ” әдәби-документаль романы дөнья күрде, 2007 һәм 2011 елларда аның “Күчем хан” тарихы романы басылып чыкты. Болар барысы да Урал-Себерләргә еллар буе махсус барып, архивларда утырып, милләттәшләребез белән очрашып, ныклап өйрәнеп язган әсәрләр. Фәүзия Бәйрәмованың бу романнары китап укучылар тарафыннан яратып кабул ителсә дә, әдәби җәмәгатьчелек, тәнкыйтьчеләр аларга әле тиешле бәясен бирмәде. “Әйе, тарихи романнар язу өчен бик күп белергә, ныклы милли-сәяси позицияң булырга, кыйблаң дөрес булырга тиеш, шулар булмаса, үзең дә адашасың, халыкны да адаштырасың, - дип яза бу турыда Фәүзия Бәйрәмова. - Мин үзем дә тарихи романнар язырга шактый соң, илле яшем тулып киткәч кенә тотындым, бу вакытта инде минем татар тарихы буенча мәгълүматым күп, акны – карадан, дөреслекне – ялганнан аерырлык гыйлемем бар, милләт мәсьәләсендә позициям нык, иманым какшамаслык иде. Тарихи романнар язырга тотыну белән бергә, мин башта 2006 елда тарих фәннәре буенча кандидатлык диссертациясе якладым, Казан ханлыгын иң дөрес яктырткан Михаил Худяковның иҗаты буенча фәнни хезмәт яздым, китаплар чыгардым. Бу эш белән параллель рәвештә Себер ханлыгы тарихын һәм татарларның 18 гасырдагы көчләп чукындыруларга каршы көрәш тарихын, аларның милли юлбашчылары Батырша язмышын өйрәнә башладым. Чөнки бу темалар татар тарихында, татар әдәбиятында иң аз өйрәнелгән һәм яктыртылган өлкәләр иде...” (Фәүзия Бәйрәмова. Милләтемә хезмәт иттем. – Казан, 2013, 314 б.) Фәүзия Бәйрәмованың “Күчем хан” романы – себер татарларының борынгы тарихы турында беренче һәм бердәнбер татарча әдәби әсәр. Автор, профессиональ тарихчы буларак, Себерне Ермак бандасы түгел, ә егерме ел буена Рәсәйнең регуляр армиясе басып алуын, һәм бу сугышның Ермак белән Күчем хан арасындагы сугыш булмыйча, ике дәүләт – Себер ханлыгы һәм Россия арасындагы сугыш икәнлеген исбатлый, Рәсәй өчен бу яулап алу сугышлары булса, Себер ханлыгы өчен милли азатлык көрәше булуын дәлилли. Әдәби-документаль бу тарихи роман фактик материалларга бик бай, шул чорлар бик җентекле һәм төгәл тасвирланган, себер татарларының да, мәскәүлеләрнең дә тормышы укучы күз алдына ачык килеп баса. ““Күчем хан” романын язу миңа бер яктан – җиңел, икенче яктан, шактый авыр булды, - дип искә ала автор үзе. - Җиңел – чөнки тарихи материал бик күп, аларны бер тәртипкә салып, әсәр итеп төзәргә генә кирәк, авыр – чөнки бу әсәрне инде Тарих үзе язган, аның сюжеты билгеле, син шул чикләрдән читкә чыга алмыйсың, язучы фантазиясенә урын аз кала. ... Әмма мин, язучы буларак, герой-персонажларымның тулы канлы образын тудыруда, аларның сөйләмнәрен, уй-хыялларын формалаштыруда, гәүләләндерүдә ирекле идем, һәм мин бу хокукымнан тулысынча файдаландым. Тарихи күзәтүләрдән чыгып, мин аларның һәрберсенә үз характерын бирдем, алар, теге яки бу вәзгыятьтә, шушы холыкларыннан чыгап, теге яки бу вакыйганы тудырдылар, сөйләштеләр, фикер йөрттеләр, үз позицияләрен күрсәттеләр. Минем геройларым романда, тарих сызган чикләрдән бик үк чыкмыйча, үз характерларын, үз позицияләрен күрсәтә алдылар, тарихи вакыйгаларга җан керттеләр, аны чынбарлыкка әйләндерделәр. Шуңа күрә, “Күчем хан” романы, чын мәгънәсендә, тарихи әсәр, чөнки ул тарих сызган сюжет-чикләр кысасында бара, шул ук вакытта «Күчем хан” романы, чын мәгънәсендә, әдәби-нәфис әсәр, чөнки ул тулы канлы, үз характерлары булган образлардан, алар катнашкан тетрәндергеч вакыйгалардан тора... Иң мөһиме - әсәрнең үз позициясе, үз кыйбласы, үз йөзе, үз сүзе бар, ул – дөреслек, дөреслек һәм тагы бер тапкыр дөреслек.” (Фәүзия Бәйрәмова. Милләтемә хезмәт иттем..., 320 б.) Фәүзия Бәйрәмованың “Кырык сырт” романында, тарихта беренче буларак, 1930 елларда, Сталин чорында, Урал аръягына, Магнитка төзелешенә сөргенгә сөрелгән татарлар язмышы тасвирлана. Тарихи документлардан күренгәнчә, бирегә Татарстаннан һәм татарлар яшәгән башка төбәкләрдән кимендә 60-100 мең татар сөрелә, аларның бер өлеше юлда, бер өлеше бирегә килгәч, ачлыктан һәм катып-өшеп үлеп бетә, бигрәк тә балалар һәм картлар кырыла. Бирегә затлы нәселләрне – татар мулаларын, укымышлы зыялыларны, галимнәрне, татар байларын гаиләләре, әби-бабалары, ата-аналары, унар балалары белән сөрәләр, алар коточкыч авыр шартларда, шушы тимер гигантын төзиләр... Магнитка- татар сөякләре өстендә төзелә, ә бүген шул татарларның нәселе биредә хәтта милли мәктәп тә ача алмый... “Бу романны язар алдыннан, мин берничә тапкыр Магнитогорский шәһәрендә булдым, анда атналар буе яшәдем, архивларны өйрәндем, сөргенгә сөрелгән татарларның исән калган балалары, нәселе белән очраштым, алардан истәлекләр язып алдым, - дип искә ала автор үзе. - Шулай ук Татарстанга кайтып, сөргенгә сөрелгән татарларның туган авылларында булдым, аларда халык белән очрашулар үткәрдем, бу тема буенча документлар һәм документаль хезмәтләр белән таныштым. Минем ачыклавым буенча – Идел-Уралдагы татар халкы беренче булып Сталин депортациясенә эләккән милләт булып чыкты, чөнки сүз аерым татарларны гына түгел, милләтнең иң акыллы, иң укымышлы, иң хәлле катламын максатчан рәвештә юкка чыгару, сөргеннәргә сөреп, чуен казаннарда кайнатып, татарның сыртын сындыру турында бара. Һәм Сталин бандасы бу мәкерле эшне бик оста башкарып чыга, әмма татарларның рухын сындыра алмый! Бу әсәрне язганда минем төп максатым – СССР империясенең, Сталин палачларының татар халкына карата алып барган шушы явыз сәясәтләрен ачу, халыкка ул чорлар турында дөреслекне җиткерү, милләтне кабат шундый фаҗигаләр килмәсенгә кисәтү, үз хокукларың өчен көрәшергә өйрәтү иде. Кырык сырт ул – Урал тауларының аръягына сөрелгән татарларны туган ил белән аерып тора торган тау тезмәләре, милләтнең Казан алынганнан бирле яланаяклап үтә торган зират күпере, татарны сынау һәм көрәш мәйданы... Шушы кырык сыртны исән-имин үткәннәр генә кяфер коллыгыннан азат булачаклар, милләтне бәйсезлеккә алып чыгачаклар...” (Фәүзия Бәйрәмова. Милләтемә хезмәт иттем..., 321-322 б.) Ә “Караболак” романы Урал аръягындагы Чиләбе өлкәсендә, тарихи төрки-татар җирләрендә, татар авыллары өстендә СССРның беренче атом бомбасын ясау, шушы радиацияле, үлем зонасында Мәскәүнең татарлар өстендә атом тәҗрибәләре уздырулары, милләтнең соңгы сулышына кадәр үз хокуклары, яшәү өчен көрәше турында әсәр. Атом тамгалы татарлар турында беренче әдәби-документаль роман... Тормышның үзеннән алып, шул радиацияле татар авылларында милләттәшләр белән очрашып, атом бомбасы ясый торган “Маяк” берләшмәсе урнашкан Озерский шәһәренә кереп, татарларны яклап, мәхкәмәләрдә катнашып, кулга төшкән яшерен архив материалларын өйрәнеп язган әсәр... “Фәүзия Бәйрәмова үзенең “Нух пәйгамбәр көймәсе”, “Баһадиршаһ”, “Күчем хан” кебек тарихи романнары белән татар тарихи романтикасында бөтенләй яңа юнәлеш тудырды, - дип яза Айдар Хәлим. - Ул тарихта булган фактик вакыйгаларны яңадан аякка бастырып, әдәби кауннарда реконструкцияләү алымына нигезләнгән. ... Татар әдәбият фәне, әгәр ул әле күпмедер күләмдә бар икән, ул Бәйрәмова тудырган тарихи романнарда тупланган рухи мираска кискен рәвештә йөзен борырга тиеш.” (Айдар Хәлим. Фәүзия Бәйрәмова һәм татар гамәле // Фәүзия Бәйрәмова. Ачылмаган татар тарихы. – Казан, 2011, 442-443 б.) Фәүзия Бәйрәмова, озак еллар буе өйрәнеп, татар халкының милли азатлык көрәшчесе Батырша хәзрәт турында да берничә китап язды. 2006 елда аерым китап булып басылып чыккан “Баһадиршаһ” әсәре геройларының һәм вакыйгаларның уйлап чыгарылмавы, тарихтан алынуы белән кыйммәтле. Батырша хәзрәт үзе, аның ата-аналары, хатыны Зөлхәбирә һәм балалары, шәкертләре, көрәштәшләре, мөселман-татарларның, Батырша хәзрәтнең төп дошманы булган Ырынбур губернаторы Неплюев, аның тәрҗемәчесе, татар сатлыгы, чукынган генерал Тәфкилев, Батыршаны империягә сатучы татар-башкорт старшиналары Яныш һәм Сөләйман, Батыршаны динен, милләтен сатарга өндәгән урыс генералы Шувалов һәм праваслау побы, патшабикәләр Анна Ионовна һәм Елизавета Петровна – болар барысы да тарихи шәхесләр, алар әсәргә ничек бар – шулай кереп утырганнар. “Батырша образы берничек тә әдәби әсәр кысаларына гына сыймый, чөнки алай эшләсәң, бу бөек шәхеснең язмышы уйлап чыгарган әкияткә охшарга мөмкин иде, - дип яза Фәүзия Бәйрәмова. - Шул ук вакытта тарихи төгәллекне саклыйм, дип, бу әсәрне фәнни хезмәткә дә әйләндерергә ярамый, ул чагында ул үзенең укучысын югалтачак иде. Шуңа күрә мин, автор буларак, бөтенләй башка юл сайладым – вакыйгаларны тарихи яктан торгызу, реконструкция юлына бастым. Ягъни, автор тексты буларак, шул чорның тарихы сөйләнә, сирәк документлар дөньяга чыгарыла, вакыйгалар бәян ителә һәм тарихи персонажлар шушы вакыйгаларга үзләре катнашып китеп, аларны үзләре үк күрсәтеп бирәләр. Бу әсәр – булачак зур трагик-документаль, монументаль, нәфис фильмның сценарийсы кебек язылды, ул бик күп яңа мәгълүмат бирә, әмма шул ук вакытта алар авырлык белән кабул ителми, монда персонажлар үзләре ярдәмгә килә, алар үзләрен-үзләре ача. Әмма, кызганычка каршы, татарда хәзергә бу әсәрне фильм итеп куя алырлык белгечләр юк, роман әдәби тәнкыйть тарафыннан да үз бәясен алмаган килеш кала бирә.” (Фәүзия Бәйрәмова. Милләтемә хезмәт иттем..., 316 б.) Фәүзия Бәйрәмова тарихи юнәлештә эзләнүләрен дәвам итә, ул милләтебезнең бөек һәм фаҗигале язмышын әдәби әсәрләрендә дә, документаль хезмәтләрендә дә төгәл чагылдыра. Ул Салехардтан – Сахалингача, Кавказдан – Кырымгача, Татарстаннан – Төркияләргәчә, Себер-Уралларда, эссе чүлләрдә, бозлы котыпларда, татарлар иң борынгы чорлардан бүгенге көнгә хәтле яшәгән урыннарда булып, кырыктан артык китап язды, аларны милләткә бүләк итте. Ә Фәүзия Бәйрәмованың “Җиде томлык милләт тарихы” дип аталган документаль китаплар циклы милләт тормышында, татар әдәбиятында сирәк күренеш булып тора. Алар – “Таралып яткан татар иле” (2003), “Алтын Урдам – алтын җирем” (2006), “Туран иле” (2008), “Ачылмаган татар тарихы” (2011), “Дала Атлантидасы яки эчкен татарлары”, “Сахалин утравы һәм татарлар” (2014), “Котыпта татар тормышы” (2015) китаплары... Шулай ук Фәүзия Бәйрәмованың милләтебез тарихында якты эз калдырган шәхесләр турында хезмәтләрен дә искә алып үтәргә кирәк, алар – Һади Такташ турында “Мишәрнең бөек улы” (2001) китабы, тарихчы Михаил Худяков турында “Михаил Худяков и история татарского народа” (2003) һәм “Михаил Худяков и историко-культурное наследие народов Среднего Поволжья” (2007) китаплары, Батырша хәзрәт турында “Батырша җитәкчелегендә милли азатлык көрәше” (2005), “Баһадиршаһ” (2006), “Батырша явы” (2012) китаплары, Күчем хан турында тарихи роман (2007, 2011), Чыңгыз Айтматовның татар анасы Нәгыймә Габделвәлиева-Айтматова турында “Ана” китабы (“2015) һәм башкалар... Фәүзия Бәйрәмованың, репрессия корбаннарына багышланган “ГУЛАГ – яралы язмышлар” (2010) һәм радиациягә дучар ителгән милләттәшләребез – чиләбе татарлары турында “Ядерный архипелаг или атомный геноцид против татар” (2005), «Татарская Караболка – 50 лет в объятиях смерти» (2007) документаль китапларын да әйтеп үтәргә кирәк. “Ядерный архипелаг...” китабы 2006 елда немец телендә Германиядә дә басылып чыкты. Фәүзия Бәйрәмова бүген дә иҗатта, бүген дә юлда... Ул хәзер моннан йөз ел элек, чукындырудан качып Төркиягә һиҗрәт кылган себер татарлары тарихын өйрәнә һәм шул турыда китап яза. Ул шулай ук дөньякүләм танылган дин галиме, татарның милли азатлык көрәшчесе, Россия империясендә беренче мөселман партияләрен төзүче, Япониянең беренче мөфтие, күп китаплар авторы, себер татары Габдрәшит Ибраһимовның тормыш юлын һәм хезмәтләрен өйрәнә, аның турында матбугатта даими рәвештә язмалар белән чыгыш ясый. Фәүзия Бәйрәмованың теләге – бу бөек татарыбыз турында китап язу, бөтен ислам-төрки дөнья таныган милләттәшебезне яңадан үз халкыбызга кире кайтару... “Фәүзия Бәйрәмова кебек шәхесләр сирәк туа, - дип яза аның турында каләмдәше Айдар Хәлим. - Әмма мондый сирәклек ул “аңлавы һәм кабул итүе мөмкин булмаган” сирәклек дигән сүз түгел. Мондый сирәклекне аңлый алу, аңларга тырышу һәм, ниһаять, аңлау – турыдан-туры милләтнең үз язмышына үзе хуҗа булу, дәүләтле булуына барып тоташа. ...Киләчәктә безнең халыкара чын абруебыз, кешелеклелек, мәдәни культурабыз Фәүзия ханым Бәйрәмованың иҗтимагый эшчәнлегенә, язучылык, мөхәррирлек мирасына карата мөнәсәбәтебез белән билгеләнәчәк. Фәүзия Бәйрәмованың иҗади мирасын кабул итүгә булган әзерлегебез – безнең киләчәк яшәүгә булган әзерлегебезнең иң мөкәммәл өлеше ул.” (Айдар Хәлим. Бирегез мәйдан! // Мирас. – 2—3, № 2, 13-20 б.) Күргәнебезчә, Фәүзия Бәйрәмованың Саба болыннарында китаптан башланган тормышы инде зур Татар дөньясында китап белән дәвам итә... Һәм, милләтебезне сөендереп, ул елдан-ел яңа китапларын язып-чыгарып тора, татар тарихында үз ачышларын ясый, галимнәребез моңа кадәр аяк та басмаган урыннарга барып чыга, матбугатта һәм мәйданнарда курыкмыйча үз сүзен әйтә, әдәбиятта үз эзен калдыра...

Мәскәүдәге вәкиллек башкарасы эшләрен барлады


http://www.azatliq.org/content/article/27501231.html

татар дөньясы

Мәскәүдәге вәкиллек башкарасы эшләрен барлады

19 гыйнвар Татарстанның вәкаләтле вәкиллегендә Мәскәү һәм Мәскәү өлкәсе татар милли оешмалары җитәкчеләре катнашында яңа елда планлаштырылган чараларга багышланган эшлекле фикер алышу узды. Координация үзәге кирәклеге хәбәр ителде. Өч айга бер тапкыр очрашачак шура әгъзаларының февральдәге җыелышта билгеләнүе көтелә.
Очрашуда катнашучылар
Татарстанның Мәскәүдәге вәкаләтле вәкиле Равил Әхмәтшин Мәскәү һәм Мәскәү өлкәсе иҗтимагый оешма җитәкчеләре белән очрашты. Бу очрашуда ул узган ел Мәскәүдә уздырылган чараларга хисап ясап, алдагы елда уздырыласы чаралар хакында сөйләде һәм бу хакта оешма җитәкчеләре фикер алышты. Ул шулай ук вәкиллек каршында оешкан табиблар, хәрбиләр, журналистлар, яшьләр клубы турында да мәгълүматлар бирде. Хәзерге көндә Татарстаннан һәм татар яшьләре күпләп укыган югары уку йортлары арасында Татарстан белән килешүләр төзелеп килә. Шул килешүләр нигезендә Татарстан югары уку йортларын тәмамлаган яшьләрне эш белән тәэмин итү турында да програм әзерли, диде ул.
Равил Әхмәтшин: "Мәскәүдә күп төрле чаралар уздырыла, ләкин алар таркау, кайвакытта чараларның уздыру көннәрен оешмалар белеп тә бетерми, шуның өчен вәкаләтле вәкиллек каршында һәр оешмадан берәр вәкил кертеп, координация шурасын булдыру ихтыяҗы туды. Шушы ай беткәнче һәр оешма үзенең планнары һәм координация шурасына вәкил булачак кешенең исемен дә хәбәр итсен иде. Киләсе елга Мәскәүдә Татарстан хөкүмәте тарафыннан расланган күптөрле чаралар планлаштырыла. Шуларның берсе – инде гадәткә кергәнТатарстанның мәдәният көннәрен август аенда Мәскәүдә уздыру, Рамазан чатыры һәм башкалар", дип сөйләде.
Вәкаләтле вәкил утырышта Сабантуйлары вакытының быел Рамазан аены туры килүе сәбәпле кайда һәм кайсы вакытта үткәреләчәген дә әйтте. Бу програм Татарстан хөкүмәте тарафыннан расланган булуын да белдерде. Быелгы федераль Сабантуе Түбән Новгород шәһәрендә 16 июльдә, Мәскәү Сабантуе 17 июльдә үтәчәк икән. Казанда һәм Мәскәү өлкәсенең Домодедово шәһәрләрендә Сабантуйлары 9 июльдә узачак. Авыл Сабантуе Ульяновскида 3-4 июнь көннәрендә үткәреләчәк.
Очрашуда шулай ук быел Муса Җәлилнең 110 еллыгына багышланган чаралар турында да әйтелде. 15 февраль көнне аның һәйкәленә чәчәкләр салыначак һәм башка чаралар да булачагы хәбәр ителде.
Вәкаләтле вәкиле Равил Әхмәтшин (уртада)Вәкаләтле вәкиле Равил Әхмәтшин (уртада)
Чыгыш ясаган Әхмәт Галимовның метро төзелешендә бик күп татарларның катнашуын искә алып, Мәскәүнең берәр метросы тукталышына татар исеме бирергә кирәк дигән фикерен тыңлагач, вәкаләтле вәкил: "Мәскәүдә инде Муса Җәлил урамын беләбез, шул урам янындагы Орехово-Борисово метросына Муса Җәлил исемен бирү турында планнар бар. Бу хакта сөйләшүләр башланды инде", диде.
Апрель аенда Габдулла Тукайның 130 еллыгына багышлап та күптөрле чаралар узачагы әйтелде. Шуларның берсе – Габдулла Тукай исемендәге “Энҗе бөртекләре” дип аталган балалар иҗаты фестивале.
Гаяр Искәндәров быел Халыкара туган тел көненә багышланган конференция 24 февральдә узачак дип хәбәр итте.
Очрашуда катнашкан Рушан хәзрәт Әббәсов утырышка килгән оешма җитәкчеләрен мәчеткә йөрергә чакырды.
Һәр оешма үзенең эшләгән эшләре турында сөйләде. Мәскәүнең көньяк- көнчыгыш бүлгесендәге автономия бүлекчәсен җитәкләгән Гаяз Янбаев та үзләренең эшләренә игътибарны җәлеп болай диде:
– Без күптөрле эшләр алып барабыз. Ләкин безнең эшләрне күрүче дә юк, белүче дә юк, бәя бирүче дә юк. Без татар теле курслары да оештырып карадык. Узган ел инде татар теле белән инглиз телен бергә өйрәнү курслары да ачкан идек. Бер өч кеше йөрде дә берничә ай, ташладылар. Халык телне өйрәнергә ашкынмый. Хәзер инде без җәй айларында Түбән Новгород өлкәсендәге Суыксу, Шубиле авылларында эшли торган татарча балалар бакчасы ачтык. Анда шәһәрләрдән кайткан балаларны татарча өйрәтәбез, Мәскәүдә җыеп алып булмый, диде ул.
Вәкаләтле вәкил туган телне өйрәнүнең интернетта онлайн курслары ачылуы турында сөйләде. "Хәзер Русиядә дә, чит илдә дә интернет аша татар телен өйрәнеп булачак. Ана теленә өйрәтү онлайн курсларыТатарстан президенты теләге белән барлыкка килде, ул проект EF Education First кампаниясе белән берлектә алып барыла", дип белдерде Равил Әхмәтшин. Бу хакта төгәлрәк итеп Ана теле сәхифәсендә танышырга була.
Равил Әхмәтшин Мәскәүдә татар музее булдыру турында да сөйләшүләр алып барылганын әйтте. "Яһүдиләрнең андый музее бар. Алар анда үз милләте, тарихы белән танышалар, дәресләр уздыралар. Мәскәүдә татарларның да андый музеен булдыру зарури", диде ул.
Мәскәү өлкәсендә татарларны берләштергән ике зур оешма эшләп килә. Аның берсе – җитәкчесе Фәрит Мохтасаров булган Мәскәү өлкәсе милли-мәдәни автономиясе булса, икенчесе – Фуат Солтанов җитәкчелегендәге Мәскәү өлкәсенең мәдәни үзәге. Фәрит Могтасаров быел Орехово-Зуево шәһәрендә инде берничә ел уздырылып килгән “Татарстан мәдәнияте Мәскәү өлкәсендә” дигән музыкаль фестиваль узачагын һәм “Мәскәү өлкәсе татарлары” дип аталган китапның икенче томы әзерләнүе турында хәбәр итте. Өлкәнең мәдәният үзәге быел Габдулла Тукай юбилеена багышланган очрашу-чараларны төрле шәһәрләрдә планлаштырганын белдерде. Ул хакта Наро-Фомински шәһәреннән Әнвәр Софинов болай диде:
Әнвәр Софинов сөйлиӘнвәр Софинов сөйли
– Мәскәү өлкәсе хөкүмәте ел саен милли автономияләр арасында бәйге уздыра. Без Габдулла Тукайның тууына 130 елга багышлап, Королев шәһәрендәге Крупская исемендәге китапханә белән берлектә үзебезнең програмны шул комиссиягә юлладык һәм106 мең сумлык грантны оттык. Безнең ул програм “Бер-беребезне танып белик” дигән баш астында “Мәдәният тукталышы” дип атала. Без аны Мәскәү өлкәсенең төрле шәһәрләрендә уздырачакбыз. Әлбәттә Габдулла Тукай китаплары бик аз өлкәдә. Шундый зур китапханәдә дә бары тик өч китап таптылар. Без күргәзмә өчен башка китапханәләрдән дә, китап кибетләреннән дә эзләп таптык. Безгә Бөтендөнья татар конгрессы да китаплар җибәрде. Шулай итеп өлкәдә Тукайның 130 еллыгына әзерлек бара.
Рәдиф Ябаев "Илхан" төркеменең кечкенәләре беләнРәдиф Ябаев "Илхан" төркеменең кечкенәләре белән
Очрашуда Мәскәүнең үзендә яшәүче танылган кешеләрнең, оешмаларның юбилейлары турында да сүз барды. “Илхан” бию төркеме җитәкчесе Рәдиф Ябаев та быел бу төркемнең 10 еллык юбилее булачагын әйтте. "Бездә хәзер кечкенәләр өчен дә, зурлар өчен дә бию төркемнәре эшләп килә. Без аны быел зурлап уздырырга җыенабыз, төркемгә йөрүчеләренң барсы да татарлар", диде ул.
1186нчы санлы Муса Җәлил исемендәге мәктәпнең директор урынбасары Роза Хәбибуллина да мәктәптә шагыйрьнең юбилеена багышланып үткәреләчәк күп кенә чаралар турында сөйләде.

"Туган телдән оялу наданлыктан килә"

http://www.azatliq.org/content/article/27462010.html

шәлкемнәр / пәрәвез

"Туган телдән оялу наданлыктан килә"

Вконтакте челтәрендә берничә ай дәвамында татар әдәбиятыннан мәгънәле өземтәләр чыгарган "Укы.Читай.Read." исемле берләшмә эшләп килә. Проект авторы Алия Массарова сүзләренчә, аның максаты – татар әдәбиятының матурлыгын күрсәтү.


Алия Массарова
Интернетта әдәбиятны популярлаштыру өчен төрле кызыклы порталлар, ресурслар эшләп килә. Алар, нигездә, чит ил әдәбиятын пропагандалый. Татар әдәбиятын заманча тәкъдим итү тырышлыклары әлегә күп түгел. Алар арасында да креатив һәм кызыклы мисаллар бар.
Берничә ай дәвамында Вконтакте социаль челтәрендә “Укы.Читай.Read.” дип исемләнгән берләшмәдә татар язучыларының матур һәм мәгънәле өземтәләре, фикерләре чыгып тора. Матур рәсемнәр һәм дизайн белән бизәлгән бу өземтәләрне КФУ студенты Алия Массарова әзерли.
Алия үзе Казанда туган, тик балачагын Югары Чагадайда үткәргән. Казан университетының 2нче курсында белем ала. Университеттан тыш мәдрәсәдә һәм лингвистик үзәктә укый. “Укы” берләшмәсе турында Азатлыкка ул үзе сөйләде.
"Укы. Читай. Read" сәхифәсе"Укы. Читай. Read" сәхифәсе
– Мондый проект идеясе теләк рәвешендә күптәннән бар иде инде. Тирә-як мохитем моңа сәбәпче булды. Балачактан ук укырга яраттым, моның өчен мәктәп укытучыларыма рәхмәтлемен. Университетта да миңа Флера Сәйфуллина, Хатыйп Миңнеголов, Фәрит Яхин, Таһир Гыйләҗев кебек укытучыларда уку бәхете елмайды. Бигрәк тә Таһир абый Гыйләҗевка чиксез рәхмәтлемен, чөнки, сизгән булсагыз, төркемдәге язмалар, әдәбият үрнәкләре күбесенчә XX гасыр башына карый. Әлеге дәвер әдәбияты белән безне нәкъ Таһир абый җиренә җиткереп таныштырды.
Күңелемдә һәм башымда кечкенә генә проект тууга җирлек әзерләнгәч, миңа бер этәргеч кенә кирәк иде. Шулай итеп без бер дустым белән русча алып барыла торган "Литература" исемле әдәби паблик турында сөйләшеп утырганда, ул миңа: "Филолог буларак син дә татарчасын эшлә" диде. Шул миңа җитә калды.
– “Укы” төркеменең максаты булып нәрсә тора?
– Проектның төп максаты – кешеләргә татар әдәбиятының матурлыгын күрсәтеп бирү, чөнки күп кеше укырга иренә, вакыт тапмый, матур әдәбият урынына интернеттагы килде-китте нәрсәләр уку җиңелрәк бит. Мин үзем мәктәптә укыганда рус һәм чит телләр әдәбиятын бик яратып укыдым, татар әдәбиятына тиешенчә игътибар бирмәдем. Хәзер хатамны аңладым, әмма үкенмим, чөнки моңа бәйле чагыштыру мөмкинлегем бар. Үзебезнең әдәбиятыбыз гаять көчле, аһәңле икәненә инандым, башкаларга да шуны җиткерәсем килә.
"Укы. Читай. Read" берләшмәсе материалы"Укы. Читай. Read" берләшмәсе материалы
​–​ Өземтәләрне үзең китап укыганда чыгарып барасыңмы?
– Күбесенчә укыганда билгеләп барам, китабым үземнеке булмаса фотога төшерәм. Бик сирәк кенә (вакыт булмаганда яисә үзем белән китап булмаганда) әзерне табып куям. Дусларым да ярдәм иткәне бар.
–​ Бу проектны башкаруда кемнәр ярдәм итә? Кызыксыну нинди дәрәҗәдә?
– Университет һәм Бөтендөнья татар яшьләре форумы миңа бик күп яңа танышлар, дуслар бүләк итте. Араларында яшь укытучылар, булачак укытучылар һәм, гомумән, татар халкының бүгенгесе һәм киләчәгенә өлеш керткән һәм керткәчәк яшьләр шактый. Алар сүз белән дә, кайберәүләре гамәл белән дә булышып тора.
Кызыксыну юк түгел. Паблик ачылуга өч ай да булмады, бернинди рекламасыз диярлек 380 кеше тирәсе теркәлде. Кеше санын максат итеп куймаганлыктан, мин моны көтмәгән идем, җан рәхәте өчен эшләгәнлектән дисәм ялгышмам. Алга таба да шулай барса, мөхәррият җыеп, чынлап торып эшләргә исәп.
–​ Синеңчә, татар әдәбиятын нинди заманча ысуллар белән популярлаштырып була?
Алия МассароваАлия Массарова
– Бөтендөнья татар яшьләре форумы рәисе Тәбриз Яруллин сүзләренчә, “Бер татарчаны актуальләштерәбез, актуаль нәрсәләрне татарчалаштырабыз”. Минемчә, татар әдәбиятын актуальләштерү эшен үзебездән башларга кирәк. Беренче чиратта татар әдәбиятын татарлар үзләре укырга тиеш. Үзебез укымасак, аны башка халыкларга җиткерергә теләү – мәгънәсезлек.
Икенче шарт – чит телләр өйрәнү. Бүгенге көндә безгә тәрҗемәчеләр җитми. Һәм аларны кирәксенмәү шулай ук дөрес түгел дип саныйм. Габдрахман Әпсәләмовның “Ак чәчәкләр”е, Гадел Кутуйның “Тапшырылмаган хатлар”ы дистәләгән телгә тәрҗемә ителгән. Ә бүгенге көн татар язучыларыбызның иҗаты кайсы ягы белән ким? Шул ук Гаяз Исхакый, Галимҗан Ибраһимов, Шәриф Камал, Мирхәйдәр Фәйзигә әйләнеп кайтсак, аларның әсәрләре тиешенчә бәяләнәме? Араларында көчле әсәрләр юкмыни? “Юк” диючеләргә күбрәк укырга киңәш итәр идем.
–​ “Гыйлем” берләшмәсенә дә язарга өлгерәсең...
– Әйе, “Гыйлем” проектына күптән түгел кушылдым. Татар тарихына нисбәтле язмалар әзерлим. Үзем әзерлим, үзем өйрәнәм, төрле чыганакларны чагыштырам. Борынгы чор турында язу җиңел түгел икән. Төрле җирдә төрле даталар, һәркайсы тарихны үзе “яза”, шуңа мәшһүр тарихчылар китапларына мөрәҗәгать итәргә тырышам. Бүгенге көндә ул – җиде томлы “История Татар”.
Максатым – халкым үзенең татар дип аталуыннан оялмасын, бабалары кем булган һәм ул үзе кем – шуны ачык күзалласын иде. Нишләп бүгенге яшьләр татар телендә сөйләшми? Чөнки алар аннан ояла, үз ана телләреннән ояла! Ә бу оялу наданлыктан килә. Алар үз халкының нинди бай, кодрәтле, данлыклы телгә, әдәбиятка һәм тарихка ия булганлыгын белми. Ни өчен белми? Чөнки укымый. Шуңа кечкенә генә проектыбыз да “Укы.Читай.Read” дип атала.

Имамнар ФСБ белән эш йөртәме?

http://www.azatliq.org/content/article/27472323.html

татар дөньясы

Имамнар ФСБ белән эш йөртәме?

Хабаровскидагы мөселманнарның "Содружество" хәрәкәте җитәкчесе Хәмзә Кузнецов Русиядә һәр мөфти һәм имам махсус хезмәтләр вәкиле белән элемтәдә тора дип саный. Бу нисбәттән Азатлык берничә дин әһелен сорашты


Элекке мөфти Хәмзә Кузнецов Русиядә ФСБ хезмәтләре бик күп һәм алар бөтенесен контрольдә тота дигән фикердә. Шул исәптән һәр мөфти һәм имамның әлеге оешмадан кураторы барлыгын әйтә.
Хәмзә КузнецовХәмзә Кузнецов
“Барысы да контрольдә. Имамнарны да, вак кына җитәкчеләрне дә алар күзәтеп тора. Әгәр имам хезмәттәшлек итмәсә ул “кара исемлеккә” эләгә һәм киләчәктә аңа эшләү өчен мөмкинлек бирмәячәкләр”, диде ул Азатлыкка.
Аның әлеге сүзләреннән соң без берничә имамга шалтыратып, моның дөреслеге белән кызыксындык. Әлбәттә, күпләр мондый сораудан шүрләп калды. Кайберләре хәтта җавап та бирергә теләмәде. Русия төбәкләрендәге дин әһелләре бу хәлне кире какмады, татарстаннар расламады.
Мөфти Фатыйх Гарифуллин (Төмән өлкәсе):
Фатыйх ГарифуллинФатыйх Гарифуллин
“Без бөтенебез алар белән “бәрелешәбез”. Ансыз булмый, чөнки дин эшләре ул бит бик катлаулы эш. Алар бүген булмаса иртәгә, иртәгә булмаса берсекөнгә килеп кагылалар.
Сорауларга без әлбәттә җавап бирергә тиеш. “Сезнең арагызга нинди кеше килеп китте?” “Чит илдәнме?” “Нинди китапларыгыз бар?” Монда теләсәң-теләмәсәң дә алар белән буталырга туры килә. Бәлкем чын күңелдән аларга хезмәт итүчеләр бардыр, аларын мин белмим. Ә болай әйткәндә, без бөтенебез имамнар, мөфтиләр сорауларга җавап бирәбез, алар белән күрешәбез, очрашабыз”.
Наил Гариф (Казандагы Апанай мәчетенең элекке имамы):
Наил ГарифНаил Гариф
“Мин имам булып эшләгәндә куратор килмәде. Моны мин ачыктан-ачык әйтә алам. Хәтта Вәлиулла хәзрәт үтерелгәч тә махсус хезмәтләрнең бер кешесе дә килмәде, анда чакыручы да булмады. Әлбәттә алар мәчетләрне күзәтә. Элегрәк Татарстан мөфтиятендә ул “өч хәрефле” оешмадан бер кеше бар иде. Хәзер эшлиме-юкмы икәнен белмим.
Мөфтият бу мәчеткә үз кешесен куярга теләде, мине шуңа имамлыкта алдылар. Моны мөфтияттә миңа ачыктан-ачык әйттеләр һәм монда махсус хезмәтләрнең катнашы юк дип саныйм. Бәлкем өстән курировать иткәннәрдер, әмма миңа чыгучы булмады”.
Зөфәр Галиуллин (Киров мөфтие):
Зөфәр ГалиуллинЗөфәр Галиуллин
“Миңа бернәрсә дә әйткәннәре юк, киресенчә мин аларга үзем әйтәм. Кешенең үзеннән тора. Без бит дәүләтнең дошманнары түгел. Иминлектән башка ирек булмый. Әгәр син барып тегене сатып, моны сатып йөрисең икән, бу бер әйбер. Әгәр син үз фикереңне әйтәсең икән, монысы бөтенләй икенче әйбер. Без имамнар халык арасында йөрүчеләр һәм аларның мәнфәгатьләрен беләбез. Шуны хөкүмәткә җиткерү һәм Аллаһка якынайту безнең вазифа.
Имам бит ул урыны өчен утырмый. Шуңа урынымнан алып атырлар дип куркырга кирәкми. Мине башта Казандагы Борнай мәчетеннән төшерделәр, аннары Кол Шәриф мәчетеннән, аннары Апанай мәчетеннән. Аллаһ ташламый. Борнай мәчетеннән чыгаргач миңа Кол Шәриф мәчетен төзү насыйп булды, хәзер Кировта эшлим. Миңа да килә ФСБ, рәхәтләнеп сөйләшеп утырабыз. Мин аларга бөтен авырткан әйберләрне әйтәм. Анда да җүләрләр утырмый.
Безнең бүген Русия халкына усал җитәкче кирәк. Аның заказы шул. Монда Русия президенты Владимир Путин гаепле түгел, халык гаепле. Әгәр халыкка Сталин кирәк икән, халык теләсә кемнән Сталин ясый. Путиннан да Сталин ясый, Путин урынына башка кеше килсә, аннан да Сталин ясый. Күтләк халык.
Әлбәттә, кайбер имамнар бәлеш бирәбез дисәләр шуңа риза булалар. Күптән түгел бер мөфтигә: “Бәяңне беләсең син” дигән идем и шатланды. Бәяңне беләсең дигән сүз ул "сине дә сатып алып була" дигәнне аңлата бит”.

Алабугада ТИҮ вәкилләрен кыйнау вакыйгасы яңа юнәлеш ала


http://www.azatliq.org/content/article/27500419.html

татарстан

Алабугада ТИҮ вәкилләрен кыйнау вакыйгасы яңа юнәлеш ала

Алабугада татар милли хәрәкәте утырышын кыйнаулар белән таркаткан хокук органнары вәкилләре мәхкәмәдә күрсәтмәләр бирәчәк. Чаллы ТИҮе рәисе Рәфис Кашапов Сыктывкар якларындагы колониягә озатылды.
Тәртип саклаучыларның кыйнавы турында мәхкәмәгә мөрәҗәгать иткән Раиф Галиев

Алабуга ТИҮе утырышында катнашучылар узган көздә тәртип саклау оешмалары тарафыннан кыйналып, ябык машиналарга тутырылып полиция идарәсенә алып кителгән иде. Аларның шушы гамәлләре баштарак акланса да, хәзер башка юнәлеш алырга мөмкин.
Шушы хакта 20 гыйнварда Алабуга шәһәр мәхкәмәсендә билгеле булды. 21 октябрьдә Алабугада милли хәрәкәт вәкилләренең чираттагы утырышында катнашкан Татарстан Аксакаллар шурасы рәисе Раиф Галиевка кыйналганнан соң ашыгыч ярдәм чакыртыла, аннан полиция идарәсенә озатыла, 3-4 сәгатьтән соң азат ителә.
Ул шушы вакыйгаларны тасвирлап мөмкин булган барлык хакимият, хокук органнарына хатлар, шикаятьләр юллый. Аларда кеше хокукларын бозу очракларын тикшерү, бәя бирү һәм гаеплелеләрне җавапка тарту турында таләпләр була. Әлеге мөрәҗәгатьләргә җаваплар Казаннан да, Алабугадан да күп килә. Ләкин төп җавап узган ел азагында Алабуга тикшерү комитетыннан алына. Анда 2015 елның 21 октябрендә Алабугадагы ТИҮ утырышын өзеп, бәреп кергән, кыйнаулар оештырган тәртип органнары гамәлләрендә “җинаять эшләре ачыкланмады” дигән сүзләр әйтелә.
Шушы җаваплар һәрбер зыян күрүче тарафыннан җибәрелгән мөрәҗәгатькә шаблон рәвешендә юллана: “Алабуга полициясе хезмәткәрләре канун нигезендә эш иткәннәр”. Үз хокукларын якларга теләүчеләр менә шундый җаваплар алган иде. Әмма 20 гыйнварда башланган мәхкәмә утырышы көтелмәгәнчә, башка юнәлешкә алып китте.
Утырыш 15-20 минутлап дәвам иткәндер. Утырыш тәмамлангач шикаять итүче Раиф Галиевка мөрәҗәгать иттек.
– Раиф әфәнде, менә шушы мәхкәмә утырышыннан нинди хисләр, кичерешләр алдыгыз. Канәгатьлек хисләре дә, бәлки, тугандыр?
Рәфыйк МәхмүдовРәфыйк Мәхмүдов
Әлбәттә, беркадәр канәгатьлек кичерү дә бар. Чөнки безне мыскыл итү турында мин дә, Алабуга ТИҮе рәисе Рәфыйк Мәхмүдов та барлык булган җирләргә хаклык эзләп мөрәҗәгать иттек, хокук органнарына шикаятьләр юлладык. Карга күзен карга чукымый диләр, бит. Күренгәнчә, полиция хезмәткәрләре әлеге вакыйгада кануннарны бозмаган, алар мәхкәмә эше кузгатырлык гамәлләр башкармаган” дигән рәсми җаваплар алдык. Бу җавапны Алабуга тикшерү комитеты җитәкчеләре бирде. Без шушы җавапны Алабуга мәхкәмәсенә бирдек. Менә мәхкәмәдә тикшерү комитетының безгә биргән җавабы нигезле түгел, монда канун бозулар бар, аларны җентекләп өйрәнергә, нәтиҗә ясарга кирәк, дип белдерделәр. Алдагы мәхкәмә утырышларына кыйналганнан соң миңа чакыртылган ашыгыч ярдэм табибларыннан да, полиция кешеләреннән дә, башка шаһитлардан да күрсәтмәләр алу турында әйтелде.
– Милли хәрәкәт вәкилләрен кыйнаучы тәртип органнары хезмәткәрләренә карата чынлап торып җинаять эше ачылырга мөмкин дигәнне дә аңлатамы инде бу?
Мәхкәмә бүлмәсеМәхкәмә бүлмәсе
– Әлбәттә. Мин эшнең мондый юлга китүенең икенче ягын да уйлыйм. Бәлки алар, бу бабайлар бу мәхкәмә эшләреннән туярлар. Бәлки кайберләре үлеп тә китәр. Шуңа, вакытны сузу юлын да сайларга мөмкин. Моңа да нигез бар. Чөнки без Алабуга хакимиятенә, хокукчыларына гына түгел, Татарстан президентына, прокурорына хатлар юлладык. Алардан да шома гына җаваплар килгән иде.
– Раиф әфәнде, менә шундый хәбәрләр иреште, өч елга хөкем ителгән Чаллы ТИҮе рәисе Рәфис Кашаповны Коми республикасы якларындагы колониягә озатканнар. Баштарак сәяси тоткыннарны бары Мәскәү тирәсендәге төрмәләргә озатулары хакында сүзләр булган иде. Шушы хәлләр турында фикерегез нинди?
– Безнең тарихта бәйсезлек, суверенлык турында белдерү ясаганнан соң да милләтебез өчен янып-көеп йөргән шәхесләребез ул Фәүзия Бәйрәмова, Айдар Хәлим, Рәфис Кашапов һәм башкалар бардыр. Җинаять эшләрен кузгату Русия сәясәтендә уйлап эшләнгән эшләр түгел. Русиядә кабул ителгән кануннарның үтәлешен тиешле оешмалар күзәтчелектә тотарга тиеш.
Мәхкәмә бүлмәсеМәхкәмә бүлмәсе
Прокуратура, полиция, тикшерү комитетлары үзләре кануннарны боза. Булмаган җирдә үзләре үк низаг чыгаралар. Рәфис Кашаповны Коми, Сыктывкар якларына җибәрүгә килгәндә, патша заманнарында ук татарларны сөргеннәргә, Себерләргә җибәрә торган булганнар. Сталин заманында да ризасызлык белдергән татарларның урыннары Себердә, Магаданда булды. Империянең шушы гамәле әле дә дәвам итә. Ул курыккан кешеләрен шулай еракка озатырга тырыша.