ВО ИМЯ АЛЛАХА МИЛОСТИВОГО И МИЛОСЕРДНОГО
ﺑﺳﻡ ﺍﷲ ﺍﻟﺭﺣﻣﻥ ﺍﻟﺭﺣﻳﻡ
Аллах в переводе на русский - Бог, Господь, Всевышний

НДП ВАТАН tatar halyk firkasy. Rahim itegez!


ОТКРЫТОЕ ПИСЬМО ПРЕЗИДЕНТУ РФ ПУТИНУ О ПРЕДОСТАВЛЕНИИ ЯЗЫКАМ КОРЕННЫХ НАРОДОВ РФ СТАТУСА ГОСУДАРСТВЕННЫХ ЯЗЫКОВ РФ https://irekle-syuz.blogspot.com/2015/05/blog-post_72.html

ХОРМЭТЛЕ МИЛЛЭТТЭШЛЭР ПОДДЕРЖИМ СВОЕГО ТАТАРСКОГО ПРОИЗВОДИТЕЛЯ! ПЕРЕЧЕНЬ ТАТАРСКИХ ФИРМ. СПИСОК ОТКРЫТ!

l

УЯН ТАТАР! УЯН! стихотворение

http://irekle-syuz.blogspot.ru/2015/07/blog-post_79.html

зеркало сайта https://ireklesyuzweb.wordpress.com/

Азатлык Радиосы

воскресенье, 30 августа 2015 г.

УЛУС ДЖУЧИ: ТАТАРСКАЯ ИЛИ МОНГОЛЬСКАЯ ДЕРЖАВА?



http://www.krotov.info/history/14/3/ishakov.htm

Дамир Исхаков

УЛУС ДЖУЧИ: ТАТАРСКАЯ ИЛИ МОНГОЛЬСКАЯ ДЕРЖАВА?

Исхаков Д. Улус Джучи: татарская или монгольская держава? // http://karim-yaushev.ru/2011/11/08/1737/
Cм. 14 век.
В отдельных научных исследованиях и популярных публикациях последнего времени, а также в учебной литературе по истории Отечества для общеобразовательных школ, не только Монгольская империя, но и выделившаяся из нее Золотая Орда (Улус Джучи), начала определяться как «Монгольское государство» (Григорьев 1987: 28-98; Егоров 2003; Российская история 1999).
Карту можно увеличить
С одной стороны это, видимо, надо расценивать как реакцию московских историков на стремление татарской общественности избавиться от ярлыка установителей жестокого «монголо-татарского ига» над русскими, традиционно подчеркивавшегося в учебниках истории советского периода (Исхаков 2003, 2004). Но с другой стороны, при такой трактовке создается впечатление, что современные татары вовсе не являются наследниками Золотой Орды. Тем самым опять вычеркивается золотоордынский этап их этнической истории.
О таком подходе прежде всего свидетельствует содержание вузовского учебника «Истории России с древнейших времен до конца XVI в.», подготовленного Институтом Российской истории РАН, в котором Золотую Орду стремятся именовать «Ордой», а его политически господствовавшее население – «ордынцами», хотя и не всегда последовательно – иногда «прорывается» и маркировка «татары» (История России 2000: 253).
Такую же тенденцию мы видим и в других работах. Например, А.А. Горский «полчища Монгольской империи» периода походов на Запад – против Руси, европейских государств, называет то «монгольскими войсками», то «татарскими отрядами», объясняя такую двойственность их номинации тем, что «в Европе, включая Русь, монгольских завоевателей именовали «татарами» (Горский 2001: 42-43). При этом у всех отмеченных авторов вне анализа остается ключевой вопрос о динамике этнических процессов в Улусе Джучи, когда, условно говоря, на «входе» в XIII в. мы имеем монголоязычных монголов или смешанных «монголо-татар», а на «выходе» в XIV в. – только тюркоязычных татар.
На самом деле, похожая трактовка этнополитической истории Золотой Орды (Улуса Джучи) в отечественной историографии однажды уже наблюдалась – это было в 1940-х 1950-х гг. Тогда указанные взгляды были связаны с укреплением в СССР имперской идеологии в ее советизированной форме (Измайлов 1996: 96-101; Исхаков 1997: 194-205). Отсюда вопрос: не связаны ли современные тенденции, характерные для части российской историографии, трактующей период Золотой Орды, со становлением новой имперской идеологии? То есть не начали ли некоторые круги историков страны, включая и академические, реанимировать старые взгляды, согласно которым татарам было запрещено связывать свою историю с Золотой Ордой?
Отсюда ясно, что вопрос об этнической маркировке названия Золотой Орды, тесно связанный с проблемой формирования в рамках этого государства татарской средневековой этнополитической общности, заслуживает более детального рассмотрения. Мнение о том, что Золотая Орда в ордынских источниках именовалась не только «Великим государством» (Улуг/Олуг улус) – так оно названо в послании хана Тохтамыша к Ягайло (1393 г.) (Березин 1850; Григорьев 1987: 40-41) – но и «Монгольским государством», высказывал прежде всего российский историк А.П. Григорьев, следовательно, чтобы разобраться в этом вопросе, надо обратиться к анализу доказательной базы именно этого исследователя.
Начнем с того, что для XIII в. какая-либо этническая маркировка наименования Улуса Джучи в аутентичных документах не сохранилась. Единственная жалованная грамота хана Менгу-Тимура митрополиту Кириллу 1267 г., дошедшая до нас лишь в русском переводе, в указанном плане не представительна (ДРВ 1891: 196; Памятники 1955: 467-468). Правда в одной из своих ранних работ А.П. Григорьев высказывал предположение, что выражение «людъским», шедшее в этом ярлыке, как он тогда полагал, как определение к словам «баскакам и князем», обозначало термин «улус» со значением «народ», «люди», страна», отсюда – «улусный» (Григорьев 1987: 42).
Далее следовала следующая логика: так как средневековые русские источники не знали этнонима «монгол», вместо него всегда употребляя термин «татар», имея в виду, что Монгольская империя официально именовалась «Великим монгольским государством» («Еке монгол улус», по тюркски в первой половине XIII в.– «Улуг монкул улус»), в ярлыке Менгу-Тимура значился не просто «улус», а «Монгольский улус», т.е. «Монгольское государство» (Григорьев 1987: 39-40, 42).
Но в своих новых работах он от этого вывода отказался, заявив, что русский редактор под этим термином понимал «светских, мирских», подразумевая «гражданских даруг-князей», поэтому сочетание «людъским баскакам и князем» можно передавать сочетанием «городов и селений даругам-князьям» (Григорьев 1990: 76; Григорьев 2004: 24-25.). Таким образом, применительно к XIII в. мы не можем говорить даже об использовании в аутентичных источниках применительно к Улусу Джучи обозначения «улус», не говоря уже о его каком либо этническом определении. Таково состояние источников.
В XIV в. ситуация меняется. Кроме наименования «Улуг улус», появляющегося, как было отмечено, в конце этого столетия в послании хана Тохтамыша и написанного на тюркском языке уйгурским алфавитом, этническая маркировка государственно-организованного «народа» Золотой Орды находит отражение в двух группах ярлыков правителей Золотой Орды – русским митрополитам (сохранились на русском языке) и венецианцам (сохранились в переводах на латынь и на венецианский диалект итальянского языка) (ДРВ 1891; Григорьев, Григорьев 2002; Григорьев 2004).
В обоих случаях возникает сложная проблема интерпретации переведенных смыслов, в т.ч. и связанных с этнической маркировкой «народа-государства». Скажем, в грамоте хана Бирдибека 1357 г., практически синхронной (1351 г.) грамоте ханши Тайдулы и в несколько более позднем ярлыке хана Мухаммет-Буляка (1379 г.) есть выражение «татарским улусным и ратным князем» с добавлением других категорий представителей золотоордынской администрации (Григорьев 2004). Первоначально эти грамоты, сохранившиеся на русском языке, были написаны на тюркском языке уйгурским алфавитом (Григорьев 2004: 210, 214)[1].
Выражение «татарские улусные и ратные князья» и т.д., интересно тем, что в ярлыке хана Джанибека (1374 г.) венецианцам и в ярлыке хана Бирдибека (1358 г.) им же, ему соответствуют сочетания: в первом случае – «Allo puouolo di Мogoli» (Григорьев, Григорьев 2002: 89), во втором «del pouolo deli Мogoli» (Григорьев, Григорьев 2002: 131), в буквальном переводе являющиеся обращением, как в случае с «татарским улусными и ратными князьями», к государственно-организованному «народу», в данном случае – «к [всему] народу монголов [моголов]», структурированному на разные властные уровни (Григорьев, Григорьев 2002: 89). Поэтому прав А.П. Григорьев, делающий заключение, что «элемент «к народу монголов» равнозначен элементу «татарским улусным» (Григорьев, Григорьев 2002: 89).
Но дальнейший вывод этого автора, утверждающего, что в выражении «к народу монголов» надо усматривать «официальное название Золотой Орды, которое в сохранившихся оригинальных текстах ордынских и крымскоханских ярлыков стояло в родительном падеже – «Монгольского государства» (Григорьев, Григорьев 2002: 90), вызывает обоснованное возражение.
Во-первых, в отмеченных ярлыках присутствует лишь выражение «Великий улус» (Улуг улус) (Усманов 1979: 63), а его приравнивание к понятию «Монгольское государство» является не более чем результатом весьма спорных реконструкций А.П. Григорьева (см. выше). Во-вторых, как в случае золотоордынских ярлыков, сохранившихся на русском языке, так и ярлыков, дошедших до нас на латыни и итальянском, мы имеем дело с переводами, в которых использован понятийный аппарат не составителей тюркоязычного (иногда – монголоязычного) оригинала, в некоторых случаях проходивших еще и стадию перевода на язык-посредник, например, на персидский (Григорьев, Григорьев 2002: 89, 92), а представителей иной этноязыковой среды.
А это порождает проблему учета влияния взглядов последних на переводимые категории, в том числе и относящиеся к этническим номинациям. А.П. Григорьев вынужден был констатировать этот момент при анализе ярлыка Мухаммет-Буляка (1379 г.), изначально написанного на тюркском. Он отмечает: «… восстанавливать в данном акте название страны в форме, принятой для документов, составлявшихся на монгольском языке (напомним, что и они на самом деле являются реконструкциями – Д.И.), мы не можем…, название улуса Джучи в нем было другим (т.е. не «Монгольским улусом» – Д.И.). Видимо, редактор сборника русских переводов унифицировал начало обращения в ярлыке …, подогнав его под текст ярлыка Бердибека» (Григорьев 1987: 42-43).
Как видим, исследователь при попытке интерпретации вопроса о реальном названии государства или государственно-организованного народа, отраженном в ярлыке от 1379 г., вынужден перейти на зыбкую почву предположений. Если сюда еще добавить, что в лице так называемого сборника ханских ярлыков русским митрополитам мы имеем дело с его двумя редакциями – первой половины XV в. и более поздней – 40-х годов XVI в., подвергавшихся различным редакционным изменениям (Зимин 1962: 29-40), ситуация еще более усложняется.
Приведем конкретный пример, доказывающий это: в некоторых изданиях в ярлыках ханши Тайдулы 1351 г. и хана Мухаммет-Буляка 1379 г. вместо выражения «татарским улусным» стоит сочетание «Ординским [и] улусным» (ДРВ 193, 195; Григорьев 1842: 118-122). Несмотря на то, что эти сочетания являются синонимами, немедленно возникает вопрос о том, какая форма является «изначальной»? Вопрос не прост, так как представления редакторов сборника, составлявших его в первой половине XV в. и спустя столетие – в первой половине XVI в., по поводу переведенной выше двумя способами категории, могли различаться.
Как в таком случае докопаться до значения соответствующих мест, присутствовавших в тюркском (или, возможно, монгольском) оригинале? По-видимому, учитывая именно данное обстоятельство, издатель краткого собрания ярлыков татарских ханов московским митрополитам А.А. Зимин, выражение «татарским улусным» из рассматриваемых золотоордынских документов предпочел определить как перевод термина «Великий улус» (Памятники, 1955: 473), а не «Монгольское государство», как полагает А.П. Григорьев.
С другой стороны, не все так просто и со «[всем] народом монголов» [Allo puouolo di Мogoli; del pouolo deli Мogoli] из источников венецианского происхождения, ибо мы не можем не учитывать возможность влияния взглядов переводчиков при возникновении в них этого выражения. Вообще, появление в этих документах «народа монголов» довольно необычно. Скажем, у венецианца Марко Поло, долгое время жившего в XIII в. среди монголов, по отношению как к населению собственно коренного юрта монголов, так и Улуса Джучи, практически всегда употребляется этноним «татары» (Карпини, Рубрук, Поло 1997: 197, 194, 232.).
Такая же традиция, хотя иногда и не совсем последовательная, наблюдалась в XIII в. и у других авторов – европейцев (у Плано Карпини, Гильома Рубрука и др.). Хотя при том, что они предпочитали именовать монголов, в том числе и из Улуса Джучи, «татарами», у европейцев в XIII в. осознание того, что они имеют дело с «моалами» ~ «монгалами», присутствовало отчетливо (Карпини, Рубрук, Поло 1997: 30, 43-44, 92, 114, 117, 129; Христианский мир 2002: 99-100, 142-144; Юрченко 2002: 108-109, 113 и др.). Да и у венецианцев в XIV в., судя по одному из рассматриваемых документов золотоордынского происхождения, двойственность в номинировании населения Золотой Орды на самом деле сохранялась.
В частности, в итальянском переводе ярлыка хана Джанибека (1347 г.) есть начальная фраза, написанная на латыни «In nomine Domini et Maomethi, profete Tartarorum» (Григорьев, Григорьев 2002: 87). Если первая часть этой фразы, по справедливому замечанию А.П. Григорьева и В.П. Григорьева, есть богословский формуляр, состоящий из переводов в изложении коранических формул, завершающая ее часть должна быть переведена как «Пророк Татар (Татарский) » (Григорьев, Григорьев 2002: 87)[2].
Таким образом, переводчики данного золотоордынского ярлыка на самом деле понимали, что тюркское население Золотой Орды, включая его политически доминировавшее сословие с клановым делением, в XIV в. являлось «татарами». Отсюда получается, что «народ монголов» и «народ татар» (в лице «татарских улусных и ратных князей» и др.), это, на самом деле, одно и то же. Кстати, ярлык хана Узбека 1332 г., данный венецианцам и до сих пор хранящийся в Государственном архиве Венеции среди важнейших международных соглашений, при публикации в серии «Diplomatarium Veneto – Levantinum», получил название «Pactum Venetorum cum Husbecho imperatore Tartarorum» (Григорьев, Григорьев 1990: 81).
Не исключено, что издатели документа при формулировании этого заголовка, отражающего существование татарской общности, учли какие-то старые архивные описи, так как названный ярлык хранился в материалах Венецианских ассамблей среди документов из серии «Commemoriali». В любом случае, понятие «Tartarorum» тут имеет тот же смысл, что и в ярлыке Джанибека 1347 г.
Еще одно замечание. Когда А.П. Григорьев и В.П. Григорьев разбирают содержание ярлыка хана Узбека венецианцам от 1332 г., они приходят к выводу, что выражение «populi Venetorum» из документа обозначает «венецианский народ» как этическую общность (Григорьев, Григорьев 1990: 91). Если это так, то и в случае с «pouolo deli Mogoli» («народа монголов») мы имеем дело с аналогичной общностью, сформировавшейся в Золотой Орде. Она, однако же, как мы уже видели, с равным успехом может быть маркирована и как «народ татар».
Поэтому – «Великий улус» (Улуг улус) если и может трактоваться как «Монгольское государство», то только с учетом того, что с равным успехом он может быть назван и « Татарским государством».
Дамир Исхаков, доктор исторических наук, профессор
Литература
Березин И.Н. Ханские ярлыки. I. Ярлык Тохтамыш хана к Ягайлу. 1392—1393. – Казань, 1850.
Горский А.А. «Всего еси исполнена земля русская…». Личность и ментальность русского средневековья. Очерки – М. 2001.
Григорьев В. О достоверности ярлыков, данных ханами Золотой Орды русскому духовенству. – М., 1842.
Григорьев А.П. Время написания «ярлыка» Ахмата // Историография и источниковедение истории стран Азии и Африки. Вып. X. – Л., 1987.
Григорьев А.П. Ярлык Менгу-Тимура: Реконструкция содержания // Историография и источниковедение истории стран Азии и Африки. Вып. XII. – Л.: Изд-во ЛГУ, 1990.
Григорьев А.П., Григорьев В.П. Ярлык Узбека венецианским купцам Азова: Реконструкция содержания // Историография и источниковедение истории стран Азии и Африки. Вып. XIII. – М.: Изд-во ЛГУ, 1990.
Григорьев А.П., Григорьев В.П. Коллекция золотоордынских документов XIV века из Венеции. Источниковедческое исследование. – СПб.: Изд-во С. -Петербургского ун-та, 2002.
Григорьев А.П. Сборник ханских ярлыков русским митрополитам. Источниковедческий анализ золотоордынских документов. – СПб.: Изд-во С-Петербургского ун-та, 2004.
ДРВ. – Ч. 1 (Январь-июнь, 1775). – СПб., 1891.
Егоров В.Л. Монгольское иго на Руси // Татарский мир. Татар д?ньясы. № 14, 2003.
Зимин А.А. Краткое и пространное собрание ханских ярлыков, выданных русским митрополитам // Археографический ежегодник за 1961 г. / Под. ред. М.Н. Тихомирова. – М., 1962.
Измайлов И. «Не дано марксистской оценки Золотой Орде…» // Эхо веков. Гасырлар авазы, № ¾, 1996.
История России с древнейших времен до конца XVII века / А.П. Новосельцев, А.Н. Сахаров, В.И. Буганов, В.Д. Назаров; отв. ред. А.Н. Сахаров, А.П. Новосельцев – М., 2000.
Исхаков Д.М. Проблемы становления и трансформации татарской нации. – Казань, 1997.
Исхаков Д.М. Забытый юбилей: 760-летие образования Золотой Орды // Звезда Поволжья, 21-27.08, 11-17.09, 5-12.11. 2003; 15-21.01.22-28.01.2004.
Карпини Дж. дель Плано. История монгалов. Рубрук де Гильом. Путешествие в восточные страны. Поло Марко. Книга Марко Поло. – М.: Мысль, 1997.
Мустакимов И.А. Владения Шибана и Абу-л-Хайр хана по данным «Таварих-и гузида Нусрат-наме» // Национальная история татар: теоретико-методологическое введение. – Казань: Ин-т истории им. Ш. Марджани, 2009. – С. 214-232.
Памятники русского права. Вып. III. Памятники права периода образования всероссийского централизованного государства XIV-XV вв. / Под. ред. Л. В. Черепнина. – М. , 1955.
Российская история с древнейших времен до начала XVI века: Учебник для 6 класса основной школы / В.А. Данилов и др. – М., 1999.
Усманов М.А. Жалованные акты Джучиева Улуса XIV-XVI вв. – Казань: Изд-во КГУ, 1979.
Христианский мир и «Великая монгольская империя». Материалы францисканской миссии 1245 года. Крит. текст, пер. с латыни «Истории Тартар» брата Ц. Де Бридиа, С.В. Аксенова и А.Г. Юрченко. – СПб., 2002.
Юрченко А.Г. Империя и космос. Реальная и фантастическая история походов Чингис-хана по материалам францисканской миссии 1245 года. – СПб., 2002.
________________________________________
[1] Утверждение А.П. Григорьева о том, что ярлык Бирдибека был изначально составлен на монгольском языке, обосновано недостаточно (Григорьев 2004: 89, 92, 212). Тем более, что оригинал грамоты этого же хана венецианцам 1358 г. был написан на тюркском (Григорьев, Григорьев 2002: 131).
[2] Вся фраза целиком в буквальном переводе выглядит так: «Именем Бога и Магомета, Пророка Татарского».

Милләтнең яңа тарихын яздык.


http://www.vatantat.ru/index.php?pg=2360

Милләтнең яңа тарихын яздык...

Быел 30 август көнне Татарстан Республикасы башлыгы Рөстәм Миңнеханов тамгалаган күрсәтмә нигезендә, Татарстан АССРның төзелүенә – 95, яңа Татарстан дәүләтчелеге төзелүгә 25 ел тулуны билгеләп үтәбез. Шул уңайдан бу данлы, шанлы көннәр эчендә узган хәлләргә бәя бирүне сорап, без, заманында  әлеге вакыйгаларның үзәгендә кайнаган язучы, тарих фәннәре кандидаты Фәүзия ханым Бәйрәмовага мөрәҗәгать иттек.

фаузия

– Фәүзия ханым, моңа кадәр 30 августта без Рес­публика, Шәһәр көнен бәйрәм иттек. Ә быел бу истәлекле көннең статусы тамырыннан үзгәрде. Сез­неңчә, бу ике бәй­рәмне берләштерү дөрес гамәл­ме?

–  Әлбәттә, моннан 95 ел элек төзелгән Татарстан автономиясен дә искә алырга кирәктер, чөнки ул да – безнең тарих. Әмма та­тарның биш гасырлык коллыктан соң рухланып аякка басуы, үз теләге, үз куллары белән үз бәйсез дәү­ләтен төзергә омтылышы моннан 25 ел элек, Татарстан Республикасының дәү­ләт суверенлыгы турында Дек­ларация кабул итүдән башланды. Бу тарихи вакыйга 1990 елның 30 авгус­тында булды. Әмма ул Шәһәр көне дә түгел, хәтта Республика көне генә дә түгел, ә Татарстанның дәү­ләт суверенлыгы, ягъни дәүләт бәйсезлеге көне.

Татарстан җитәкчелегенең бу Декларацияне кабул итәргә батырлыклары җит­сә дә, соңыннан аны искә төше­рергә кыюлыклары җитеп бетмәде, күрәсең, шуңа күрә ул көнне төрле исем астында бәйрәм итә башладылар, Чаллыда хәт­та “Чәчәк бәйрәме” булып та үтә әле ул. 30 августны майдагы автономия көне белән кушып уздырырга тырышу да шуннан килә дип уйлыйм. Бәйсезлек, Декларация, суверенлык, дәү­ләт – бик зур төшен­чәләр бит алар, без моңа сөенсәк тә, боларга ачу белән караучылар да бар бит әле... Шуңа күрә бәйсезлек байрагын автономия чаршавы астына яшерергә мәҗбүр булганнардыр...

– Татарстанның дәүләт суверенлыгы турында Дек­ларация сезнең өчен нәрсә ул, башка хокукый документлардан ул нәр­сәсе белән аерыла?

– Татарстанның дәүләт суверенлыгы турында Дек­ларация ул – тарихи документ, безнең яңа дәүләтче­леге­безнең төп нигезе. Шул ук вакытта бу Декларация бү­ген дә дәүләт­челе­ге­безнең сәяси, икътисадый, милли нигезе-таянычы булып тора. Ул әле киләчәк өчен дә юнәлеш бирүче төп күрсәткеч, без бу Декларацияне һәм референдум нәтиҗәләрен теләсә кайсы халыкара оеш­маларда өс­тәлгә салып сөйләшә алачакбыз. Җый­нак кына бу Декларациядә татар мил­ләтенең үзбилге­ләнергә хокукы булуы да әйтелгән, суверен, демократик дәүләт төзергә омтылышы да игълан ителгән, Татарстан Конституциясе һәм закон­нарының республикабызда өстенлеккә ия булуы, җир асты һәм җир өсте бай­лыкларының халыкныкы икәнлеге әйтелгән, татар һәм рус телләре дәүләт телләре дип игълан ител­гән. Һәм шушы сәяси документ Татарстан парламентында бер тавыштан кабул ителде! Әле нинди елларда бит!

Монда иң беренче рәхмәтне татар халкына, аның милли хәрәкәтенә әйтергә кирәк, алар айлар буе Казан шәһәрендә Мәй­дан тотты, Татарстанга союздашлык статусы таләп итеп, Мәс­кәүгә 1 миллион имза җыеп тапшырды, кө­не-төне аң­лату эшләре алып барды. Шулай ук Татарстан җитәк­челеге, депутатлар, сәясәт­че­ләр дә зур зирәклек һәм батырлык күрсәттеләр – халык телә­генә каршы бармыйча, вакытында тарихи форсаттан файдаланып, шушы Декларацияне кабул итүгә иреш­теләр. Бу – татар халкының җиңүе, Татар­стан­ның яңа биеклеккә күтә­ре­лүе иде... Бүген булса, безгә Декларация кабул итәргә дә, референдум уз­дырырга да ирек бирмәсләр иде...

– Бүгенге көн күзле­геннән караганда ачлык игълан итүнең мәгънәсе һәм файдасы булды дип уйлыйсызмы? Әгәр кирәк дип санасагыз, кабат мәйданга чыгып утырыр идегезме?

– Минем мәйданга ачлык игълан итеп чыгып утыруым – Татарстанның дәү­ләт бәй­сезлеге өчен кө­рәшнең дә­вамы иде... Бу хәл 1991 елның маенда булды һәм 14 көн дәвам итте, моңа егермедән артык милләт­тәшебез кушылды. Ачлык­ның төп сәбәбе һәм таләбе – Татарстанда Россия Президенты сайлауларын уз­дырмау иде, чөнки Декларация буенча без Россия составында да, СССР составында да түгел идек. Мин бу Декларациягә дә, Татар­станның чын мәгънә­сендә бәйсезлек юлына чыгуына да чын күңелдән ышанган идем, шуңа күрә аларны сак­лап калу өчен барысын да эшләргә әзер идем.

Депутат буларак бу гаделсезлекне җиңә алмагач, үз гомеремне куркыныч астына куеп, мәйданга ачлыкка чыгып утырдым. Мин моңа һич кенә дә үкенмим, без халыкка да, җитәкчелеккә дә дәүләт бәйсезлегебезнең ни дәрәҗәдә кадерле, кыйм­мәтле икәнлеген аң­лата алдык, аны саклап калдык, ул вакытта үз ди­гәнебезгә ирештек. Халык та бәйсез­лек өчен һәрдаим көрәшер­гә кирәк икәнлеген аңлады, шушы дулкында без 1992 елның 21 мартында референдум уздыруга ирештек, ел ахырында Татарстанның яңа Конституциясен кабул иттек, аларга да Декла­рациянең төп принциплары салынган иде.

Кирәк икән, хәзер дә Татарстанны, аның дәүләт бәйсезлеген, мил­ләте­безне яклап мәйдан­нарга чыга алам, чөнки кис­кен тарихи мизгелләрдә халыкны һәм хаклыкны яклап безнең кебекләр утка ташланган, илгә килгән афәт­ләргә каршы үз күк­рәген куйган... Милләт шундыйлар белән исән калган, тарих без­дәйләрне сайлап алган...– 1990 нчы елларда ниләр эшләнеп бетмәде?–  Ул еллар бөтен ил буенча бик авыр, болганчык, аңлаешсыз вакытлар иде бит, кемнең кай тарафка барганын, ни төзергә, ни эшләргә теләгәннәрен аң­лап булмый иде... Ил өермәдәй туфан эчендә кал­ган җилкәнсез һәм иш­кәксез корабны хәтер­ләт­те... Без алай да төпкә кит­мәдек, ул елларда кулдан килгәннең күбесен эшлә­дек.

Безнең шундый чорлар булды, хәтта са­лымның һәм нефть­нең дә күпчелеген Татарстанда кал­дыра башладык, Татарстан егетләрен ар­миядә хезмәт итәргә үзе­бездә калдыруга ирештек, йөзәр­ләгән, меңә­ләгән татар мәк­тәпләре һәм мәчет­ләре ачылуны инде әйтеп тә тормыйм... Әмма без, ягъни Татарстан, Декларациябезне һәм референдум нәти­җәләрен тануын сорап, дөнья парламентларына мө­­­­рәҗәгать ит­мә­дек, үзе­безне танытыр өчен халык­ара мәйданда эшлә­мәдек, гел Россия җае­на җай­лаштык. Ә алар аякка басуга безнең бәйсезлек белән бәй­ле кыйм­мәт­лә­ребезгә таш­ландылар, Татарстан Конституциясен­нән суверенлык белән бәйле статьяларны алырга мәҗ­бүр иттеләр, Татарстан законнарын Россиянеке бе­лән тәң­гәлләштерү кампаниясен башлап җибәр­деләр. Аннан милли мәк­тәпләргә, татар теленә, дини китап­ларга, мөсел­ман­нарга һө­җүм башланды...

Мондый шартларда инде беркем дә Декларацияне искә тө­шермәде, чөнки бу куркыныч гамәл булып тора иде... Шулай ук бу елларда милек тә гадел бү­ленмәде, нә­тиҗәдә, бәй­сезлек дип мәй­даннарда йөргән халык бернисез калды, югыйсә Декларациядә бар байлык халыкныкы, диелгән иде бит! Кызганыч, татар теле дә тулы көченә дәүләт теле булып китә алмады, җи­тәкче­ләрнең “Су­ве­­ре­ни­тетның милли төс­мере юк” дигән сүзләре эреле-ваклы түрә­ләр өчен команда булып яңгырады. Бу елларның иң авыр югалтуы – милли мәсьәләләрдә чигенү, татар халкын, аның мәнфә­гать­ләрен үгисетү, үз халкыңны санламау, кү­тәрмәү булды.

– Сезнеңчә, халыкта дәүләтчелек төзү тойгысын көчәйтү өчен нинди чаралар кулланырга мөм­кин?

– Иң беренче, гаделлекне торгызырга кирәк. Халык бу дәүләтнең үзенеке булуын, аңа хезмәт итүен, аны яклавын аңларга һәм шуңа ышанырга тиеш. Ә хәзергә ул аңа ышанып бетми, чөнки шушы 25 ел вакыт эчендә берәүләр бәйсезлектән файдаланып, дөньякүләм миллионерларга, яңа байларга әйләнде, икенчеләренең фатирга түләргә дә акчалары юк, күпләрнең эшләре һәм торыр урыннары да юк.

Теге елларда халык бәй­сезлек идеясенә ышанды, дәүләтчелегебез булса, үз тормышы да, Татарстанның хәле дә яхшырыр дип уйлады, шуңа күрә, суверенитетны яклап, мәйданнарга чыкты. Дөрес, бүген Татар­станның хәле Аллага шөкер, ул аякта нык тора, моны халык та күрә, шуңа сөенә, горурлана. Менә шушы муллыктан үз халкыңа да өлеш чыгарырга кирәк, мал гадел бүленсә, дәүләт гади кеше­нең яклаучысы һәм саклаучысы булса, халык та аны яклаячак һәм саклаячак.Халыкка дөрес тарихыбызны аңлату, Декларация, референдум кебек тарихи ва­кыйгаларның кыйммәтен ис­кә төшереп тору да дәү­ләтчелегебезне саклап калу тойгыларын көчәй­тәчәк дип уйлыйм.

– Без белмәгән тарих. Сез бу өлкәгә әйтеп бетергесез зур өлеш кертәсез. Татар тарихын өйрәнү барышында күңел кылларын сискәндереп җибәр­гән берәр вакыйга турында сөйләгез әле.

– Әйе, соңгы 20 ел вакыт эчендә миңа дөнья буйлап бик күп йөрергә, татарлар яшәгән күп урыннарда булырга туры килде. Тын океаннан Төньяк Боз океанына кадәр, бөтен Себердә, Идел-Уралда, мишәр төбәк­лә­рен­дә, Сахалиннарда булып, татар тарихын һәм бү­генге тормышын өйрәнеп, кырыктан артык китап яздым. Ул сәяхәтләремнең кай­сыла­рыннан бетеп барган татарларны кызганып, елап кайтам, кайсыларыннан дөнья­ны тетрәтеп яшә­гән мил­ләт­тәшләрем өчен горурланып, сөенеп кайтам. Менә шунда милләтнең бөтен зурлыгы да, фаҗигасе дә, аңа карата гасырлар буе алып барган сәясәт тә бик ачык күренә инде.

Сахалинда каторжан татарларның мәчет урыннарын эзләп таптым, репрессия чорларында татарлар атып үтерелгән урыннарда булдым, догаларымны кылдым... Ә шул татарларның балаларына бүген Сахалинда бер мәчет төзергә рөхсәт бирмиләр! Сугыштан соң Татарстаннан ихтыяри-мәҗ­бүри Сахалинга күчерелгән һәм шунда гомерлеккә калган татар ирләренең күзлә­рендәге яшьне күреп, мил­ләт­нең төпсез хәсрәт дәрья­сына төшкәндәй булдым... Оха шәһәрендә яшәгән 102 яшьлек сукыр Миңсылу әби­гә Татарстаннан кипкән мәт­рүшкәләр алып барган идем, ул аларны тыны белән тартып алырдай булып, күк­рәгенә кысты, битләренә тидерде, иреннәре белән капшады...

Приморье крае­ның Находка шәһә­рендә 90 яшьлек Нәкыйбә әби Зиннурова белән очрашуымны да мәңге онытасым юк. Алар сугыштан соң ачлыкка түзә алмыйча Чирмешән райо­ны­ның Кара Чишмә авылыннан гаиләләре белән шушы Ерак Көнчыгышка, Тын океан буйларына килеп чыкканнар һәм шунда калганнар. Авыр, кара эшләрдә эш­ләгән, бер класс укымаган Нәкыйбә апа, олыгайган көннәрендә Казаннан дини календарьлар алдырып, укырга, намаз тәртибенә өйрәнгән, намазга баскан, шәһәрдә мәет юып йөри баш­лаган, мәчеттә бөтен эш­ләргә ярдәм иткән. Әмма аның туган якларын сагынуын әйтеп-аңлатып бетерерлек түгел, ул минем гел кулымнан тотып утырды, “Менә хәзер сиңа ияреп кайтып китәр идем Татарстанга, төенчегемә хәтле әзер”, – диде ул, балалар кебек хис­ләнеп...

Тормышы бик яхшы булса да, Тын океан буйларында яшәсә дә аңа Кара Чишмәсе, Татарстаны кирәк, хәтта 90 яшьтә дә туган җи­ре кирәк! Тик Нәкыйбә әби туган якларына яңадан кайта алмаган, инде бакыйлыкка күчкәнен, Находка каласында җирләнгәнен хә­бәр иттеләр... Урыны җән­нәт­тә булсын бу татар әбие­нең! Минем өчен татар тарихы – менә шушы кешеләр дә инде, аларның язмышы, алар сөйләгән хатирәләр, гый­брәт­ле хәлләр... Һәм мин дөнья буйлап таралган бу милләттәшләремне китап­ларыма кертеп, тарихта теркәп калдырам...

– Бүген ниләр белән шө­гыльләнәсез?

– Һәрвакыттагыча, татар­лар турында китап язам... ”Котыпта татар эзләре, яки Көнбатыш Себердә татарлар” дип аталган та­рихи-до­кументаль китап язып тә­мам­ладым, хәзер шуны йө­зәр­ләгән тарихи фото белән басмага әзерлим. Соңгы елларда миңа Ямал-Ненец һәм Ханты-Манси автоном ок­руг­ларында күп тапкырлар булып, татар тарихы һәм тормышы белән ныклап танышырга туры килде. Салехардтан – Сургут, Яңа Уренгой, Түбән Варта-Мегион­нарга кадәр мин татарлар яшәгән 16 шәһәрдә булдым, милләт­тәшләрем белән зур очрашулар уздырдым, архивларда, музейларда эшлә­дем. Мине таң калдырганы – мәң­гелек туң җирләрдә, тай­га-тунд­ра­лар­да бу шәһәр­ләр­нең күпче­леген Татарстаннан һәм Баш­кортстан­нан күчеп киткән татарлар салган, алар анда гаиләләре белән төпләнеп калганнар, мәчет­ләр төзегәннәр, милли оешмалар, ансамбльләр оеш­тырганнар, Сабантуйлар, фес­тивальләр уздырып, гөрләтеп яшәп яталар.

Болар – нефтьчеләр, газ чыгаручылар, зур җитәкчеләр, хез­мәт­кәрләр, дин әһелләре һәм галимнәр – барысы да үз мил­ләттәшләребез, Себер өчен яңа татарлар... Бирегә килгәч тә, 40-50 градус салкыннарда ак кар өстенә тез­ләнеп намазларын укыган, ан­нан кара урманнарда манаралары күккә ашкан таш мәчетләр төзегән, түбәтәен киеп, гармунын тартып, Ко­тыпның үзенә кадәр барып җиткән һәм анда хуҗа булып калган мәңгелек татарлар! Болар турында ничек китап яз­мыйсың инде?! Бу булдык­лы, гайрәтле, иманлы татарларны ничек тарихта теркәп калдырмыйсың инде?! Һәм мин ул китапны яздым, аның өчен материал туплауда ми­ңа Көнбатыш Себер мөф­тие Таһир хәзрәт Саматов зур ярдәм итте, күп санлы башка милләт­тәш­ләрем булышты. Ул китабым быел дөнья кү­рер дип өметләнәм.

Шулай ук бу көннәрдә Кыргызстанда булып кайттым, анда Биш­кәк һәм Каракол шәһәр­лә­рендә “Ана” китабымны халыкка тәкъдим иттек, билгеле булганча, ул Чыңгыз Айт­матов­ның әнисе, мил­ләт­тәшебез Нәгыймә апа турында. Шундый ук очрашуларны Казанда һәм Нәгыймә апа­ның әтисе туган якларда – Кукмара районында да уздырырга уйлыйбыз. Кү­рәсез, милләт өчен көрәш һәм хезмәт дәвам итә, әмма ул бераз башка формаларда һәм башка мәйданнарда... Алай да, тормышымда иң бәхетле чор дип шушы бәй­сезлек өчен көрәшкән елларны, Декларация кабул иткән вакытларны әйтер идем. Без, ул чорның милли сәясәт­челәре, үзе­безнең гамәл­ләребез белән татар хал­кының яңа тарихын яздык, дәүләт­че­легебезнең яңа нигезен салдык, милләт өчен көрәш­не алдагы буыннарга васыять итеп калдырдык. 

(“Ватаным Татарстан”,   /№ 127, 29.08.2015/)

Tатарстан Рафаил Хәкимов: "Без суверенитет белән уйнамадык"

http://www.azatliq.org/content/article/27214644.html

татарстан

Рафаил Хәкимов: "Без суверенитет белән уйнамадык"

Рафаил Хәкимов


Татарстан Фәннәр академиясе вице-президенты, тарих фәннәре докторы, Шиһабетдин Мәрҗани исемендәге тарих институты директоры Рафаил Хәкимовка Татарстанның мөстәкыйльлек юлына булган омтылыш еллары хакында берничә сорау белән мөрәҗәгать иттек.
– Рафаил әфәнде, Суверенлык Декларациясе кабул итүдә татар милли хәрәкәтенең өлеше гаять зур булды. Узган гасырның сиксәненче еллар азакларында оешкан БТИҮ милли хәрәкәтнең башында торды дисәк хата булмас. БТИҮ хәрәкәте өчен програм әзерләүдә КПССның Татарстан өлкә комитетының, шунда эшләүче буларак сезнең дә өлеш бар дип беләбез. Шул хакта әйтеп китсәгез иде.
– Әйе, бу програмны үзебез яздык. Аны коммунистлар язды дигән сүзләргә шуны әйтәм, заманы шундый иде. Бар коммунистлар да әшәке дип әйтергә ярамый. Күп кеше намуслы иде. Алар ышанып партиягә барды. Аллага шөкер, бүгенге көн белән чагыштырганда алар күпкә иманлырак иде. Менә хәзерге заман имамнарын тикшерергә кирәк, иманлымы алар, юкмы. Теге компартия програмы буенча барганда бар халыклар үлеп бетәргә тиеш иде бит. Ә без икенче юл белән бардык, халыкны, Татарстанны саклап кала алдык. Ул вакытта безнең төп мәсьәләләрнең берсе – шул чакта хакимият башында торган коммунистлар белән милләтчеләрне, татар халкы белән урысларны чәкештермәү иде. Аллага шөкер, иҗтимагый үзәк белән бу бурычны үти алдык. Хәзер милли хәрәкәт бетте, ул элек көчле иде дигән сүзләрне еш ишетергә туры килә. Нигә хәрәкәт бетсен, менә мин яшим бит әле. Әйе, мин милли хәрәкәт чорында да киңәшче булып эшләдем, интервьюлар да күп бирелде. Чагыштырсаң, ул фикерләрне Шәймиев тә сөйләде. Шөкер, алар тормышка да кереп киттеләр.
– 1989-90 елларда милли хәрәкәт вәкилләре дә, галимнәр дә Татарстан байлыгының 98 проценты Мәскәүгә китүе хакында борчылып сөйләделәр, чыгышлар ясадылар. Шундый саннар белән халыкның күзен дә ачтылар. Хәзер мондый мәгълүматлар юк диярлек. Икътисад юнәлешендә бүген нинди сәясәт алып барыла?
– Шартнәмәгә кул куелгач, Мәскәүгә Татарстан байлыгының 22-25 проценты китте. Ләкин шул чакта ук, вакытлар узу белән Русия кануннары буенча яшәү фаразланды.
Ул елларда шактый гына акча үзебезгә калды. Аңа зур эшләр башкарылды. Юллар да, мәктәпләр дә салдык. Акча әрәм-шәрәм ителмәде, аны ашап кына бетермәдек. Булганны ашап бетерү тиз бит ул.
Инде бүгенгә килсәк, Мәскәүгә акча күп китә. Шул ук вакытта күп кайта да. Бүген бит инде вертикаль хакимият тамырланып килә. Шуңа акчаны башта суырып алалар, аннан кире кайтаралар. Аңлашыла, әлбәттә, күпмеседер Мәскәүдә кала. Ельцин заманында ук бюджет кодексын кабул итү начар булмагандыр. Аның буенча акчаның 50%ы Мәскәүгә китә, 50%ы регионда кала иде. Ләкин ул бюджетны ахыргача тормышка ашырмадылар. Һәр елны мароторий дигән булып тоткарладылар. Әлбәттә, ничек инде Мәскәү үз кулындагы акчаны ычкындырсын. Теге елларда без регионнар белән берләшеп эшләдек. Аннан кире күренеш китте. Башкортстан да үзенчә читләште. Башкалар турында әйтеп тә торасы юк. Без ялгыз калдык. 2007 елда шартнамәгә фәкать без генә кул куйдык, башка регион булмады.
– Рафаил әфәнде, менә ут күршеләребез Башкортстанны искә алдык. 90нчы елларда алар Татарстанны күрмәмешкә салынды, артка борылды кебек...
– Каядыр көнләшү дә булгандыр, каядыр Мәскәүгә ялагайлану да булгандыр. Һаман ниндидер хәйләкәр сәясәт алып барылды. Теге чорда да “федератив шартнамә”гә кул куймаска дип сөйләшкән идек. Алар имза салырга сигез көн калып килгәндә фикерләрен үзгәрттеләр, үзләренә файда булыр дип.
Суверенитет дигәндә, без аңа ышандык. Күп кенә регионнар Татарстан суверенлык кабул итте. Без дә кабул итәбез дип шаярту юлына басты. Аны оештыруда Мәскәү дә үз ролен уйнады. “Парад суверенитетов” дигән терминны да кулланышка кертеп җибәрделәр. Монысы Татарстан башка регионнардан аерылып тормасын өчен эшләнде. Регионнарны республикалар дәрәҗәсенә күтәрү омтылышлары да булды. Шул ук вакытта безнең дәрәҗәне төшерергә омтылышлар ясалды. Түбән Новгород каласына акчаны күбрәк биреп, менә алар суверенлык кабул итмәгәч яхшырак яшиләр дигән иллюзияләр тудырырга да тырыштылар. Ләкин безнең белән андый уеннар барып чыкмады. Төп аерма шунда, без суверенитет белән уйнамадык һәм халык та шуңа ышанып, референдумда суверенлыкны яклап тавыш бирде. Бу чорда халыкта үзаң туды, үзебезгә үзебез ышандык. Аннан Мәскәү, суверен икәнсез, үз көнегезне үзегез күрегез дигәнрәк мәгънә җиткерде. Ә без алардан бернинди дә ярдәм көтмәдек. Үз башыбыз, үз көчебез белән булганча яши башладык.
– Сез туксанынчы елның августына кадәр Казан-Мәскәү юлын күп таптадыгыз. Шушы вазгыятьтә иң авыр чакларны искә алып китсәк иде.
– Ул чорларда барлык еллар да авыр булды. Ә инде 1990-1994 елларда ниндидер бербөтен авыр чорлар кичердек. Аның ничектер җиңеләйгән мәлләре дә булды. Шунысы хәтергә сеңеп калды, бу елларда халык тынычланды. Референдумнан соң да халык бердәм булуын күрсәтте. Татары да, урысы да Шәймиевне яклау юлына басты. Ул коммунистмы- юкмы, президент буларак аны таныдылар.
Мәскәү-Казан арасында да нәрсәнең тегендә китүе, нәрсәнең бездә калуы аныкланды. Чит илләр белән дә багланышлар булдырылды. Ләкин боларның берсе генә дә җиңел бармады. Бераз соңрак, 1998 елда булган дефолтны гына искә алыйк. Нык авырлыклар китерде ул. Шулай да иң авыр вакытлар 1992 елда – референдум алды вазгыяте булгандыр.
Аннан 2001 елларны искә алып китәсем килә. Шушы “вертикальләштерү” заманнары киткәч, безнең юллардагы гаишниклар таякларын уйнатып, болгап, масаеп басып тора башлаганнар иде. Мин “федерал” дип. Андыйлар да бар иде. Хәзер алар сүнде, тынды. Заманында безнең Дәүләт шурасы бик кыю, эшчән иде. Мондагы һәр чыгышны халык күзәтеп торды. Ә хәзер монда да тыныч. Хәтта артыгы белән.
* * * *
Рафаил әфәнде Хәкимов әңгәмә барышында: “Әйе, кайсыдыр юнәлешләрдә барысы да уңышлы да барып чыкмады. Кайбер хаталар да булды. Миңа калса, тел мәсьәләсендә бераз артта калдык. Мондагы кимчелекләрне мин безнең академия, шулай ук университет телчеләре белән бәйлим. Шул чорда яхшы дәреслекләр булдырылмады. Фәнгә артык кереп китеп гади халык, балалар турында оныттык. Вакытында шуны эшләп булмады. Бу үкенечле. Бу вазгыятьне үзгәртергә кирәк. Менә безнең мәктәпләрнең торышын алыйк. Татар мәктәпләре баштагы мәлне бик киңәеп киттеләр дә, аннан тагын сүрелделәр. Мондый күренешләр бар инде”, дигән фикерләрне дә әйтте.