ВО ИМЯ АЛЛАХА МИЛОСТИВОГО И МИЛОСЕРДНОГО
ﺑﺳﻡ ﺍﷲ ﺍﻟﺭﺣﻣﻥ ﺍﻟﺭﺣﻳﻡ
Аллах в переводе на русский - Бог, Господь, Всевышний

НДП ВАТАН tatar halyk firkasy. Rahim itegez!


ОТКРЫТОЕ ПИСЬМО ПРЕЗИДЕНТУ РФ ПУТИНУ О ПРЕДОСТАВЛЕНИИ ЯЗЫКАМ КОРЕННЫХ НАРОДОВ РФ СТАТУСА ГОСУДАРСТВЕННЫХ ЯЗЫКОВ РФ https://irekle-syuz.blogspot.com/2015/05/blog-post_72.html

ХОРМЭТЛЕ МИЛЛЭТТЭШЛЭР ПОДДЕРЖИМ СВОЕГО ТАТАРСКОГО ПРОИЗВОДИТЕЛЯ! ПЕРЕЧЕНЬ ТАТАРСКИХ ФИРМ. СПИСОК ОТКРЫТ!

l

УЯН ТАТАР! УЯН! стихотворение

http://irekle-syuz.blogspot.ru/2015/07/blog-post_79.html

зеркало сайта https://ireklesyuzweb.wordpress.com/

Азатлык Радиосы

понедельник, 31 августа 2015 г.

Россия через две недели осиротеет — астрологи

http://elise.com.ua/?p=149630

Россия через две недели осиротеет — астрологи


Разум и сердце отказываются верить предсказаниям разных астрологов и ясновидящих, о том что Россия через две недели осиротеет. Плутон , Марс и Юпитер сошлись где-то в небесных далях так, что основные испытания для России наступят не как обычно, в августе, а в середине сентября.
Именно 15 сентября российский президент Владимир Путин собирается принять участие в юбилейной 70- ой Генеральной Ассамблеи ООН в Нью- Йорке.
Знаю, что по наследству от Бориса Ельцина его преемнику перешла целая армия людей, которые предсказывают будущее. Верил Борис и снам, и карточным гаданьям, и предсказаниям Луны.

Всеми способами ясновидящие  стараются сейчас убедить российского лидера не ехать к проклятым американцам. Звезды показывают недоброе.
Созрели зловещие планы у наших врагов посадить главу российской делегации с 10 членами его команды не на кресла в зале заседаний ООН, а на скамью подсудимых в Гааге.
Как такое может быть? Такие варианты у американцев уже обкатаны. Помните, что в мае  было с уважаемыми людьми из ФИФА, которые чемпионаты мира за взятки устраивали? Простыню на голову и в машину. Когда простыни сняли, кругом уже были только прутья тюремных решеток.
Да, члены российской  делегации — это вам не футбольные функционеры. Так и Крым с Новороссией- не чемпионат мира по футболу.
Америкосы хитрые. Такие обвинения предъявить могут, что 89 процентов дорогих россиян прозреют, как по мановению волшебной палочки.
Вот что сейчас делать российскому президенту? Ехать надо, потому что сессия юбилейная и не был он уже на таких мероприятиях ровно десять лет, с 2005 года. Пару раз выступал на таких ассамблеях, но это было аж в 2000 и 2003 году. Если не поехать — скажут , что трус.
А если ехать- посадить могут со всей делегацией.
Автор: FROMNORTHCYPRUS

Обращение НДП Ватан к татарскому народу и мусульманам РФ о нашем настоящем и будущем

        Обращение НДП Ватан к татарскому народу и мусульманам РФ  о нашем настоящем и будущем

  Любая Империя обречена на гибель. Такая участь ждет и Россию. В сущности развал , к счастью, уже начался.  И вина в этом целиком на действиях Кремля. Правящая партия делает в е, чтобы устранить все национальное, т.е права и свободы коренных народов, из чьих земель состоит РФ, ущемляются.  Принимаются законы препятствующие развитию национальных культур. Кремль не желает реформировать страну и отказываться от имперской модели ее развития. А она не приемлема в 21 веке. Потому что не кто не захочет быть в неравном положении. Изначально имперская модель вела страну к регрессу. Но не смотря на смену политических режимов  имперская модель сохранялась. Беда в том, что есть два варианта. Это когда государство развалится мирным путем (относительно конечно) как, например СССР, второй вариант худший- это когда произойдет с потоками крови ( как в Югославии). Нынешний режим ( Путинский) похоже выбрал второй вариант, да это и ожидаемо Отсталые  страны Мира, будь то в Африке, в Азии или в Латинской Америке имеют независимость, а мы вроде считающие себя цивилизованной нацией все еще находимся в рабском состоянии.  И даже не пытаемся как то добиться больше прав и свобод, чем имеем сейчас.  Хотя бы чтобы татарский язык и языки других коренных  народов стали   государственными  РФ на ровне с русским. При этом мы не навязываем их остальным народам, они был бы обязательными для изучения лишь их носителям, а другим по их желанию. При этом русский язык оставался и языком межнационального общения. Плюс финансирование из государственного бюджета на их развитие, пропорционально численности носителей языков..
    Позор–то какой. Мы что неспособны бороться за свои права? Мы что себя считаем подчиненными воли другого народа?   Но ведь Аллах –Господь Миров создал народы равными и свободными. Значит так и должно быть.  А значит мы должны быть более активными и бороться за свои права данные нам Аллахом и записанные в нормах Международного права и Конституции РФ.
   Нынешняя Российская власть это продолжение старой, только еще более опошленной, и вырастет из неё, вероятнее всего, подлейший, гнуснейший тип чиновников, из плохого материала  каучук не получится, только у Лысенко. Не добавляет оптимизма вообще вся внутренняя политика РФ. По сути произошло негласное, под трескотню о демократии, восстановление диктатуры и цензуры. Нагнетается нетерпимая обстановка и в межнациональных отношениях. Одна ( русская) нация противопоставляется другим, скрыто, под словесную шелуху о равноправии наций, поошряется шовинизм, насаждается лжепатриотизм на травле нерусских народов, (Куликово поле). СМИ, телевидение  переполнено такими сюжетами, когда (избили, убили, изнасиловали) кого-то из русской среды, если это произошло с нацменом ,( а происходит это пачками) у СМИ язык в одном месте. Государство превращено в один большой концлагерь, ГУЛАГ перекочевал в города и села России, Путинский режим, от страха за свои деяния, из года в год увеличивает количество своих опричников, создавая все новые и новые охранные, надзорные - карательные структуры, все прячется за высокими заборами, железными дверьми и за полицейскими кордонами.
Для чего нужно государство? Вопрос очевиден- для защиты и облегчения жизни его граждан, быть верхом справедливости и добра.  Случись с человеком беда; не можешь себя самообеспечить, нужна срочная операция, дорогие  лекарства, государство обязано вроде бы помочь, ведь ты всю жизнь карячишся и содержишь его. Отнюдь, только не у нас, в РФ простого человека бросают один на один с бедой. Государство существует только для чиновников со своими миллиардными расходами в никуда. Система работает сама на себя, медицина, образование все зависит и служит чиновничьему аппарату.  Зачем нам такое государство? способное только грабить и убивать своих граждан.                                                                                                                                                                              -Когда государство начинает убивать, оно называет себя Родиной-. (Стринберг)  
Кто или что для нас, татар и всех коренных народов, Российское государство - это для нас злейший враг. К сожалению, видя его действия по отношению к коренным народам страны, иного вывода не приходит.  Какого черта мы должны содержать, поддерживать и сотрудничать с ним.
 -Россия страна нечисти, страна рабов. –( Н.В. Гоголь)
 -Русские всегда ненавидят тех, кому они причинили зло-. ( Федор Достоевский)
    Природа Российской Империи в своей сути никак не меняется, что во времена Ивана Грозного, что Советская,  что сейчас, суть одна – Империя зла и тюрьма народов, ей ничто не на пользу, ни революция, ни демократия, все оборачивается к одному- это захват чужих земель, территорий, богатств, только ума пользоваться этим не хватает, все идет на распыл и роскошь. Жирует только столица, провинции отведена роль снабженца и обречена на прозябание. Очередным подтверждением Имперской, злобной сущности России явился повторный захват Крыма и попытка аннексии  Юго-Запада Украины. Россия всегда отличалась велико - державным шовинизмом, сейчас же, с приходом Путина, настал пик этого угара, переросший в откровенный русизм, новую разновидность расизма, на сегодня самую страшную идеологию в Мире. Властями создается новый оболваненный народ с рабской психологией, убогими мозгами для использования в своих гнусных целях. Верхняя граница таких людей- это примитивное мышление (еда, секс, развлечения) - смекалка высших животных, действующих методом проб и ошибок, которые все же способны приобретать и передавать опыт и учить свое потомство. Рабов невозможно любить, их можно только презирать. Пресловутый 309 ФЗ о национальном образовании или указ о поддержке и финансировании обучения только  русского языка и поддержка только русской культуры,  современные способы обучения и ЕГЭ активно способствуют дебилизации коренного населения.                                                                                                                                                                                 -Насилие, мат, водка, грязь, вши, обман, поджоги, пожары, казни, изнасилования, самоубийства- вот что мне принес русский народ. И больше ничего.- ( Айдар Халим)
     Мы не против русского народа и он находится в не лучшем положении. Но мы не видим стремления его, за некоторым исключением,  что то изменить к лучшему. Мы показали ситуацию на примере татарского народа, но положения других коренных народов и мусульманских тоже  во многом похожее, если не хуже.
  Что же собирается делать татарское руководство после выборов президента Татарстана. Будет в очередной раз спасать Россию? Чтобы потом опять подвергнуться очередному унижению и геноциду? Это не то, что нужно спасать, а то от чего нужно спасаться. Прежним, да и нынешним чиновникам до одного места состояние национальных интересов. Чтобы не делали против татар из московского кремля, колониальная власть Татарстана молча проглатывает. Для них важно их тепленькие места, жирные оклады, возможность безнаказанно воровать.  Особенно это ярко проявилось в вызывающем запрете, в основном исламской религиозной литературы, апофеозом которого стал запрет Кор*ана.  Мечети разрисовываются свастикой, нецензурной бранью, подбрасывают свиные головы, поджигаются, не дают места под их строительство…, а власти Татарстана совместно с ДУМ даже не почесались, зато подвергли жестоким репрессиям ни в чем не повинных неугодных мусульман, после провокационных поджогов церквей. Бей своих, что бы чужие боялись что ли?
  Республика Татарстан, его руководство – для чего оно? Ответ, как бы, на поверхности – для защиты интересов татар и Татарстана от деспотизма Москвы. Ан нет, до сих пор колониальная администрация делала и делает все наоборот, зная самые больные уязвимые места, вроде бы своей родной нации, иезуитски бьет по ним, это в первую очередь образование на родном языке. Сокращено по России более 4- ЧЕТЫРЕХ- тысяч татарских школ. Язык основа всему,  Не зная языка перестаешь понимать и культуру и традиции своего народа. Где гарантия того, что тот же русскоязычный татарский отпрыск не будет с легкостью крушить, как в ИГИЛ, татарскую культуру и наследие –гарантии никакой, все так и будет. Зная это, Путин и ударил по татарскому языку. Мало того, власти Татарстана, вместо защиты от нападок российских властей на наш народ, ведут активную борьбу с истыми активистами, настоящими патриотами своей Республики, не дают нормально существовать, лишая права трудиться, изгоняют из страны, как бандитов сажают в тюрьма, (Рафис Кашапов, Фаузия Байрамова и сотни настоящих татарских сыновей и дочерей), убивают особо строптивых. Почему  на выборах в Гос Совет Республики не участвуют местные политические партии  и организации?  Ведь именно местные организации лучше знают обстановку и чаяния граждан. Татарская оппозиция, по большому счету, превращена в амбициозное, чем в конструкционное общественное явление, загнобив и запугав всех и вся вместо того, чтобы опереться на наиболее активную часть общества. Взамен совместного с властью созидания и развития своей культуры, традиций, науки и образования  мы вынуждены тратить свое драгоценное время на борьбу за сохранение того остатка нашей татарской цивилизации, и пикироваться между собой. С приходом вновь Минниханова, думается, в Российско - Татарстанских отношениях мало чего поменяется. У него рабская психология, а ее трудно изменить - невозможно, поэтому российские власти, не опасаясь и пошли на региональные выборы. При нем по сути ликвидирован ТОЦ, отобран Дом в котором со дня основания находился штаб татарского движения и не без помощи которого восседает теперешняя номенклатура, ТНВ тихим сапом превратился в копию Российского первого канала, вплоть до дикторского состава, поистине власти Республики прогнулись перед Москвой до позорного состояния, нас уже в открытую презирают. На Дни Татарстана в Москве,  вообще, выделяется второсортный чиновник Московского правительства для казенного словословия и мероприятие заканчивается пьяным шабашом. На Татарстане обкатывается  будущее России, если пройдет, другие регионы будут закатаны не задумываясь.                                   
-Если между свободой и безопасностью народ выбирает безопасность, в конечном итоге он теряет и то и другое. – (Бенжамин Франклин)
-Спящие народы либо исчезают, либо просыпаются рабами. –(Гази)                                                            
  Российское государство прямой дорогой идет к развалу, это ясно даже не искушенному обывателю. Готово ли татарское  общество  к переменам или в очередной раз упустим свой шанс в организации своего государства и останемся вассалами не отвечающего интересам коренных народов страны отстоя.
Мы забываем о грандиозной созидательной силе Ислама. Кто или что мешает, хотя бы, в первую пятницу каждого месяца по Хиджри нашим Имамам посвящать Худбу нашим проблемам, преклонив головы просить всем миром у Всевышнего помощи в избавлении мусульман нашей страны от притеснений со стороны Российских властей, содействовать в освобождении порабощенных народов из этого плена, ведь создатель никогда не отказывает искренне просящему, плохо просим. Мусульмане, в вас заложена такая громадная божественная сила, которая может сокрушить любые преграды ледяного ада в котором мы живем. СМИ, банки, природные ресурсы, материальные ценности, - вся Россия в руках подлецов, жуликов и бандитов. Наших лучших мусульман эта власть терзает, люди пропадают в безвестности, под видом борьбы с терроризмом убивают цвет мусульманского мира. На самом деле само государство является главным террористом в стране. Не понаслышке знаем о беспределе властей, о бесчинствах т.н. правоохранителей, о беспрецедентных размерах коррупции и конца этому не видно. Но в борьбе обретем мы право свое! Мы не призываем идти с оружием в руках. Но та правовая база – нормы Международного права и Конституция РФ дает  возможность отстаивать свои права и свободы. Да это тяжело, да соседи могут косо смотреть. Но разве их мнение важно  для сохранения мусульманских народов и татарского в частности? Они когда что то совершают спрашивают нашего мнения? Нет. Да мы уважаем права и свободы других народов, но и свои не надо отдавать и забывать про них. Только уважение и равное соблюдение прав коренных народов страны и человека есть подлинное межнациональное согласие. А их приоритет для государства делает его подлинно демократическим.   И ни как иначе.
     Совсем скоро в Татарстане пройдут президентские выборы, нужно крепко подумать о своем будущем и сделать для себя правильный выбор, надеемся с помощью АллаҺа наша судьба будет координально изменена в лучшую сторону.

НДП Ватан, Центральный Координационный Совет  ndp.vatan@gmail.com      01.09.2015 год

воскресенье, 30 августа 2015 г.

УЛУС ДЖУЧИ: ТАТАРСКАЯ ИЛИ МОНГОЛЬСКАЯ ДЕРЖАВА?



http://www.krotov.info/history/14/3/ishakov.htm

Дамир Исхаков

УЛУС ДЖУЧИ: ТАТАРСКАЯ ИЛИ МОНГОЛЬСКАЯ ДЕРЖАВА?

Исхаков Д. Улус Джучи: татарская или монгольская держава? // http://karim-yaushev.ru/2011/11/08/1737/
Cм. 14 век.
В отдельных научных исследованиях и популярных публикациях последнего времени, а также в учебной литературе по истории Отечества для общеобразовательных школ, не только Монгольская империя, но и выделившаяся из нее Золотая Орда (Улус Джучи), начала определяться как «Монгольское государство» (Григорьев 1987: 28-98; Егоров 2003; Российская история 1999).
Карту можно увеличить
С одной стороны это, видимо, надо расценивать как реакцию московских историков на стремление татарской общественности избавиться от ярлыка установителей жестокого «монголо-татарского ига» над русскими, традиционно подчеркивавшегося в учебниках истории советского периода (Исхаков 2003, 2004). Но с другой стороны, при такой трактовке создается впечатление, что современные татары вовсе не являются наследниками Золотой Орды. Тем самым опять вычеркивается золотоордынский этап их этнической истории.
О таком подходе прежде всего свидетельствует содержание вузовского учебника «Истории России с древнейших времен до конца XVI в.», подготовленного Институтом Российской истории РАН, в котором Золотую Орду стремятся именовать «Ордой», а его политически господствовавшее население – «ордынцами», хотя и не всегда последовательно – иногда «прорывается» и маркировка «татары» (История России 2000: 253).
Такую же тенденцию мы видим и в других работах. Например, А.А. Горский «полчища Монгольской империи» периода походов на Запад – против Руси, европейских государств, называет то «монгольскими войсками», то «татарскими отрядами», объясняя такую двойственность их номинации тем, что «в Европе, включая Русь, монгольских завоевателей именовали «татарами» (Горский 2001: 42-43). При этом у всех отмеченных авторов вне анализа остается ключевой вопрос о динамике этнических процессов в Улусе Джучи, когда, условно говоря, на «входе» в XIII в. мы имеем монголоязычных монголов или смешанных «монголо-татар», а на «выходе» в XIV в. – только тюркоязычных татар.
На самом деле, похожая трактовка этнополитической истории Золотой Орды (Улуса Джучи) в отечественной историографии однажды уже наблюдалась – это было в 1940-х 1950-х гг. Тогда указанные взгляды были связаны с укреплением в СССР имперской идеологии в ее советизированной форме (Измайлов 1996: 96-101; Исхаков 1997: 194-205). Отсюда вопрос: не связаны ли современные тенденции, характерные для части российской историографии, трактующей период Золотой Орды, со становлением новой имперской идеологии? То есть не начали ли некоторые круги историков страны, включая и академические, реанимировать старые взгляды, согласно которым татарам было запрещено связывать свою историю с Золотой Ордой?
Отсюда ясно, что вопрос об этнической маркировке названия Золотой Орды, тесно связанный с проблемой формирования в рамках этого государства татарской средневековой этнополитической общности, заслуживает более детального рассмотрения. Мнение о том, что Золотая Орда в ордынских источниках именовалась не только «Великим государством» (Улуг/Олуг улус) – так оно названо в послании хана Тохтамыша к Ягайло (1393 г.) (Березин 1850; Григорьев 1987: 40-41) – но и «Монгольским государством», высказывал прежде всего российский историк А.П. Григорьев, следовательно, чтобы разобраться в этом вопросе, надо обратиться к анализу доказательной базы именно этого исследователя.
Начнем с того, что для XIII в. какая-либо этническая маркировка наименования Улуса Джучи в аутентичных документах не сохранилась. Единственная жалованная грамота хана Менгу-Тимура митрополиту Кириллу 1267 г., дошедшая до нас лишь в русском переводе, в указанном плане не представительна (ДРВ 1891: 196; Памятники 1955: 467-468). Правда в одной из своих ранних работ А.П. Григорьев высказывал предположение, что выражение «людъским», шедшее в этом ярлыке, как он тогда полагал, как определение к словам «баскакам и князем», обозначало термин «улус» со значением «народ», «люди», страна», отсюда – «улусный» (Григорьев 1987: 42).
Далее следовала следующая логика: так как средневековые русские источники не знали этнонима «монгол», вместо него всегда употребляя термин «татар», имея в виду, что Монгольская империя официально именовалась «Великим монгольским государством» («Еке монгол улус», по тюркски в первой половине XIII в.– «Улуг монкул улус»), в ярлыке Менгу-Тимура значился не просто «улус», а «Монгольский улус», т.е. «Монгольское государство» (Григорьев 1987: 39-40, 42).
Но в своих новых работах он от этого вывода отказался, заявив, что русский редактор под этим термином понимал «светских, мирских», подразумевая «гражданских даруг-князей», поэтому сочетание «людъским баскакам и князем» можно передавать сочетанием «городов и селений даругам-князьям» (Григорьев 1990: 76; Григорьев 2004: 24-25.). Таким образом, применительно к XIII в. мы не можем говорить даже об использовании в аутентичных источниках применительно к Улусу Джучи обозначения «улус», не говоря уже о его каком либо этническом определении. Таково состояние источников.
В XIV в. ситуация меняется. Кроме наименования «Улуг улус», появляющегося, как было отмечено, в конце этого столетия в послании хана Тохтамыша и написанного на тюркском языке уйгурским алфавитом, этническая маркировка государственно-организованного «народа» Золотой Орды находит отражение в двух группах ярлыков правителей Золотой Орды – русским митрополитам (сохранились на русском языке) и венецианцам (сохранились в переводах на латынь и на венецианский диалект итальянского языка) (ДРВ 1891; Григорьев, Григорьев 2002; Григорьев 2004).
В обоих случаях возникает сложная проблема интерпретации переведенных смыслов, в т.ч. и связанных с этнической маркировкой «народа-государства». Скажем, в грамоте хана Бирдибека 1357 г., практически синхронной (1351 г.) грамоте ханши Тайдулы и в несколько более позднем ярлыке хана Мухаммет-Буляка (1379 г.) есть выражение «татарским улусным и ратным князем» с добавлением других категорий представителей золотоордынской администрации (Григорьев 2004). Первоначально эти грамоты, сохранившиеся на русском языке, были написаны на тюркском языке уйгурским алфавитом (Григорьев 2004: 210, 214)[1].
Выражение «татарские улусные и ратные князья» и т.д., интересно тем, что в ярлыке хана Джанибека (1374 г.) венецианцам и в ярлыке хана Бирдибека (1358 г.) им же, ему соответствуют сочетания: в первом случае – «Allo puouolo di Мogoli» (Григорьев, Григорьев 2002: 89), во втором «del pouolo deli Мogoli» (Григорьев, Григорьев 2002: 131), в буквальном переводе являющиеся обращением, как в случае с «татарским улусными и ратными князьями», к государственно-организованному «народу», в данном случае – «к [всему] народу монголов [моголов]», структурированному на разные властные уровни (Григорьев, Григорьев 2002: 89). Поэтому прав А.П. Григорьев, делающий заключение, что «элемент «к народу монголов» равнозначен элементу «татарским улусным» (Григорьев, Григорьев 2002: 89).
Но дальнейший вывод этого автора, утверждающего, что в выражении «к народу монголов» надо усматривать «официальное название Золотой Орды, которое в сохранившихся оригинальных текстах ордынских и крымскоханских ярлыков стояло в родительном падеже – «Монгольского государства» (Григорьев, Григорьев 2002: 90), вызывает обоснованное возражение.
Во-первых, в отмеченных ярлыках присутствует лишь выражение «Великий улус» (Улуг улус) (Усманов 1979: 63), а его приравнивание к понятию «Монгольское государство» является не более чем результатом весьма спорных реконструкций А.П. Григорьева (см. выше). Во-вторых, как в случае золотоордынских ярлыков, сохранившихся на русском языке, так и ярлыков, дошедших до нас на латыни и итальянском, мы имеем дело с переводами, в которых использован понятийный аппарат не составителей тюркоязычного (иногда – монголоязычного) оригинала, в некоторых случаях проходивших еще и стадию перевода на язык-посредник, например, на персидский (Григорьев, Григорьев 2002: 89, 92), а представителей иной этноязыковой среды.
А это порождает проблему учета влияния взглядов последних на переводимые категории, в том числе и относящиеся к этническим номинациям. А.П. Григорьев вынужден был констатировать этот момент при анализе ярлыка Мухаммет-Буляка (1379 г.), изначально написанного на тюркском. Он отмечает: «… восстанавливать в данном акте название страны в форме, принятой для документов, составлявшихся на монгольском языке (напомним, что и они на самом деле являются реконструкциями – Д.И.), мы не можем…, название улуса Джучи в нем было другим (т.е. не «Монгольским улусом» – Д.И.). Видимо, редактор сборника русских переводов унифицировал начало обращения в ярлыке …, подогнав его под текст ярлыка Бердибека» (Григорьев 1987: 42-43).
Как видим, исследователь при попытке интерпретации вопроса о реальном названии государства или государственно-организованного народа, отраженном в ярлыке от 1379 г., вынужден перейти на зыбкую почву предположений. Если сюда еще добавить, что в лице так называемого сборника ханских ярлыков русским митрополитам мы имеем дело с его двумя редакциями – первой половины XV в. и более поздней – 40-х годов XVI в., подвергавшихся различным редакционным изменениям (Зимин 1962: 29-40), ситуация еще более усложняется.
Приведем конкретный пример, доказывающий это: в некоторых изданиях в ярлыках ханши Тайдулы 1351 г. и хана Мухаммет-Буляка 1379 г. вместо выражения «татарским улусным» стоит сочетание «Ординским [и] улусным» (ДРВ 193, 195; Григорьев 1842: 118-122). Несмотря на то, что эти сочетания являются синонимами, немедленно возникает вопрос о том, какая форма является «изначальной»? Вопрос не прост, так как представления редакторов сборника, составлявших его в первой половине XV в. и спустя столетие – в первой половине XVI в., по поводу переведенной выше двумя способами категории, могли различаться.
Как в таком случае докопаться до значения соответствующих мест, присутствовавших в тюркском (или, возможно, монгольском) оригинале? По-видимому, учитывая именно данное обстоятельство, издатель краткого собрания ярлыков татарских ханов московским митрополитам А.А. Зимин, выражение «татарским улусным» из рассматриваемых золотоордынских документов предпочел определить как перевод термина «Великий улус» (Памятники, 1955: 473), а не «Монгольское государство», как полагает А.П. Григорьев.
С другой стороны, не все так просто и со «[всем] народом монголов» [Allo puouolo di Мogoli; del pouolo deli Мogoli] из источников венецианского происхождения, ибо мы не можем не учитывать возможность влияния взглядов переводчиков при возникновении в них этого выражения. Вообще, появление в этих документах «народа монголов» довольно необычно. Скажем, у венецианца Марко Поло, долгое время жившего в XIII в. среди монголов, по отношению как к населению собственно коренного юрта монголов, так и Улуса Джучи, практически всегда употребляется этноним «татары» (Карпини, Рубрук, Поло 1997: 197, 194, 232.).
Такая же традиция, хотя иногда и не совсем последовательная, наблюдалась в XIII в. и у других авторов – европейцев (у Плано Карпини, Гильома Рубрука и др.). Хотя при том, что они предпочитали именовать монголов, в том числе и из Улуса Джучи, «татарами», у европейцев в XIII в. осознание того, что они имеют дело с «моалами» ~ «монгалами», присутствовало отчетливо (Карпини, Рубрук, Поло 1997: 30, 43-44, 92, 114, 117, 129; Христианский мир 2002: 99-100, 142-144; Юрченко 2002: 108-109, 113 и др.). Да и у венецианцев в XIV в., судя по одному из рассматриваемых документов золотоордынского происхождения, двойственность в номинировании населения Золотой Орды на самом деле сохранялась.
В частности, в итальянском переводе ярлыка хана Джанибека (1347 г.) есть начальная фраза, написанная на латыни «In nomine Domini et Maomethi, profete Tartarorum» (Григорьев, Григорьев 2002: 87). Если первая часть этой фразы, по справедливому замечанию А.П. Григорьева и В.П. Григорьева, есть богословский формуляр, состоящий из переводов в изложении коранических формул, завершающая ее часть должна быть переведена как «Пророк Татар (Татарский) » (Григорьев, Григорьев 2002: 87)[2].
Таким образом, переводчики данного золотоордынского ярлыка на самом деле понимали, что тюркское население Золотой Орды, включая его политически доминировавшее сословие с клановым делением, в XIV в. являлось «татарами». Отсюда получается, что «народ монголов» и «народ татар» (в лице «татарских улусных и ратных князей» и др.), это, на самом деле, одно и то же. Кстати, ярлык хана Узбека 1332 г., данный венецианцам и до сих пор хранящийся в Государственном архиве Венеции среди важнейших международных соглашений, при публикации в серии «Diplomatarium Veneto – Levantinum», получил название «Pactum Venetorum cum Husbecho imperatore Tartarorum» (Григорьев, Григорьев 1990: 81).
Не исключено, что издатели документа при формулировании этого заголовка, отражающего существование татарской общности, учли какие-то старые архивные описи, так как названный ярлык хранился в материалах Венецианских ассамблей среди документов из серии «Commemoriali». В любом случае, понятие «Tartarorum» тут имеет тот же смысл, что и в ярлыке Джанибека 1347 г.
Еще одно замечание. Когда А.П. Григорьев и В.П. Григорьев разбирают содержание ярлыка хана Узбека венецианцам от 1332 г., они приходят к выводу, что выражение «populi Venetorum» из документа обозначает «венецианский народ» как этическую общность (Григорьев, Григорьев 1990: 91). Если это так, то и в случае с «pouolo deli Mogoli» («народа монголов») мы имеем дело с аналогичной общностью, сформировавшейся в Золотой Орде. Она, однако же, как мы уже видели, с равным успехом может быть маркирована и как «народ татар».
Поэтому – «Великий улус» (Улуг улус) если и может трактоваться как «Монгольское государство», то только с учетом того, что с равным успехом он может быть назван и « Татарским государством».
Дамир Исхаков, доктор исторических наук, профессор
Литература
Березин И.Н. Ханские ярлыки. I. Ярлык Тохтамыш хана к Ягайлу. 1392—1393. – Казань, 1850.
Горский А.А. «Всего еси исполнена земля русская…». Личность и ментальность русского средневековья. Очерки – М. 2001.
Григорьев В. О достоверности ярлыков, данных ханами Золотой Орды русскому духовенству. – М., 1842.
Григорьев А.П. Время написания «ярлыка» Ахмата // Историография и источниковедение истории стран Азии и Африки. Вып. X. – Л., 1987.
Григорьев А.П. Ярлык Менгу-Тимура: Реконструкция содержания // Историография и источниковедение истории стран Азии и Африки. Вып. XII. – Л.: Изд-во ЛГУ, 1990.
Григорьев А.П., Григорьев В.П. Ярлык Узбека венецианским купцам Азова: Реконструкция содержания // Историография и источниковедение истории стран Азии и Африки. Вып. XIII. – М.: Изд-во ЛГУ, 1990.
Григорьев А.П., Григорьев В.П. Коллекция золотоордынских документов XIV века из Венеции. Источниковедческое исследование. – СПб.: Изд-во С. -Петербургского ун-та, 2002.
Григорьев А.П. Сборник ханских ярлыков русским митрополитам. Источниковедческий анализ золотоордынских документов. – СПб.: Изд-во С-Петербургского ун-та, 2004.
ДРВ. – Ч. 1 (Январь-июнь, 1775). – СПб., 1891.
Егоров В.Л. Монгольское иго на Руси // Татарский мир. Татар д?ньясы. № 14, 2003.
Зимин А.А. Краткое и пространное собрание ханских ярлыков, выданных русским митрополитам // Археографический ежегодник за 1961 г. / Под. ред. М.Н. Тихомирова. – М., 1962.
Измайлов И. «Не дано марксистской оценки Золотой Орде…» // Эхо веков. Гасырлар авазы, № ¾, 1996.
История России с древнейших времен до конца XVII века / А.П. Новосельцев, А.Н. Сахаров, В.И. Буганов, В.Д. Назаров; отв. ред. А.Н. Сахаров, А.П. Новосельцев – М., 2000.
Исхаков Д.М. Проблемы становления и трансформации татарской нации. – Казань, 1997.
Исхаков Д.М. Забытый юбилей: 760-летие образования Золотой Орды // Звезда Поволжья, 21-27.08, 11-17.09, 5-12.11. 2003; 15-21.01.22-28.01.2004.
Карпини Дж. дель Плано. История монгалов. Рубрук де Гильом. Путешествие в восточные страны. Поло Марко. Книга Марко Поло. – М.: Мысль, 1997.
Мустакимов И.А. Владения Шибана и Абу-л-Хайр хана по данным «Таварих-и гузида Нусрат-наме» // Национальная история татар: теоретико-методологическое введение. – Казань: Ин-т истории им. Ш. Марджани, 2009. – С. 214-232.
Памятники русского права. Вып. III. Памятники права периода образования всероссийского централизованного государства XIV-XV вв. / Под. ред. Л. В. Черепнина. – М. , 1955.
Российская история с древнейших времен до начала XVI века: Учебник для 6 класса основной школы / В.А. Данилов и др. – М., 1999.
Усманов М.А. Жалованные акты Джучиева Улуса XIV-XVI вв. – Казань: Изд-во КГУ, 1979.
Христианский мир и «Великая монгольская империя». Материалы францисканской миссии 1245 года. Крит. текст, пер. с латыни «Истории Тартар» брата Ц. Де Бридиа, С.В. Аксенова и А.Г. Юрченко. – СПб., 2002.
Юрченко А.Г. Империя и космос. Реальная и фантастическая история походов Чингис-хана по материалам францисканской миссии 1245 года. – СПб., 2002.
________________________________________
[1] Утверждение А.П. Григорьева о том, что ярлык Бирдибека был изначально составлен на монгольском языке, обосновано недостаточно (Григорьев 2004: 89, 92, 212). Тем более, что оригинал грамоты этого же хана венецианцам 1358 г. был написан на тюркском (Григорьев, Григорьев 2002: 131).
[2] Вся фраза целиком в буквальном переводе выглядит так: «Именем Бога и Магомета, Пророка Татарского».

Милләтнең яңа тарихын яздык.


http://www.vatantat.ru/index.php?pg=2360

Милләтнең яңа тарихын яздык...

Быел 30 август көнне Татарстан Республикасы башлыгы Рөстәм Миңнеханов тамгалаган күрсәтмә нигезендә, Татарстан АССРның төзелүенә – 95, яңа Татарстан дәүләтчелеге төзелүгә 25 ел тулуны билгеләп үтәбез. Шул уңайдан бу данлы, шанлы көннәр эчендә узган хәлләргә бәя бирүне сорап, без, заманында  әлеге вакыйгаларның үзәгендә кайнаган язучы, тарих фәннәре кандидаты Фәүзия ханым Бәйрәмовага мөрәҗәгать иттек.

фаузия

– Фәүзия ханым, моңа кадәр 30 августта без Рес­публика, Шәһәр көнен бәйрәм иттек. Ә быел бу истәлекле көннең статусы тамырыннан үзгәрде. Сез­неңчә, бу ике бәй­рәмне берләштерү дөрес гамәл­ме?

–  Әлбәттә, моннан 95 ел элек төзелгән Татарстан автономиясен дә искә алырга кирәктер, чөнки ул да – безнең тарих. Әмма та­тарның биш гасырлык коллыктан соң рухланып аякка басуы, үз теләге, үз куллары белән үз бәйсез дәү­ләтен төзергә омтылышы моннан 25 ел элек, Татарстан Республикасының дәү­ләт суверенлыгы турында Дек­ларация кабул итүдән башланды. Бу тарихи вакыйга 1990 елның 30 авгус­тында булды. Әмма ул Шәһәр көне дә түгел, хәтта Республика көне генә дә түгел, ә Татарстанның дәү­ләт суверенлыгы, ягъни дәүләт бәйсезлеге көне.

Татарстан җитәкчелегенең бу Декларацияне кабул итәргә батырлыклары җит­сә дә, соңыннан аны искә төше­рергә кыюлыклары җитеп бетмәде, күрәсең, шуңа күрә ул көнне төрле исем астында бәйрәм итә башладылар, Чаллыда хәт­та “Чәчәк бәйрәме” булып та үтә әле ул. 30 августны майдагы автономия көне белән кушып уздырырга тырышу да шуннан килә дип уйлыйм. Бәйсезлек, Декларация, суверенлык, дәү­ләт – бик зур төшен­чәләр бит алар, без моңа сөенсәк тә, боларга ачу белән караучылар да бар бит әле... Шуңа күрә бәйсезлек байрагын автономия чаршавы астына яшерергә мәҗбүр булганнардыр...

– Татарстанның дәүләт суверенлыгы турында Дек­ларация сезнең өчен нәрсә ул, башка хокукый документлардан ул нәр­сәсе белән аерыла?

– Татарстанның дәүләт суверенлыгы турында Дек­ларация ул – тарихи документ, безнең яңа дәүләтче­леге­безнең төп нигезе. Шул ук вакытта бу Декларация бү­ген дә дәүләт­челе­ге­безнең сәяси, икътисадый, милли нигезе-таянычы булып тора. Ул әле киләчәк өчен дә юнәлеш бирүче төп күрсәткеч, без бу Декларацияне һәм референдум нәтиҗәләрен теләсә кайсы халыкара оеш­маларда өс­тәлгә салып сөйләшә алачакбыз. Җый­нак кына бу Декларациядә татар мил­ләтенең үзбилге­ләнергә хокукы булуы да әйтелгән, суверен, демократик дәүләт төзергә омтылышы да игълан ителгән, Татарстан Конституциясе һәм закон­нарының республикабызда өстенлеккә ия булуы, җир асты һәм җир өсте бай­лыкларының халыкныкы икәнлеге әйтелгән, татар һәм рус телләре дәүләт телләре дип игълан ител­гән. Һәм шушы сәяси документ Татарстан парламентында бер тавыштан кабул ителде! Әле нинди елларда бит!

Монда иң беренче рәхмәтне татар халкына, аның милли хәрәкәтенә әйтергә кирәк, алар айлар буе Казан шәһәрендә Мәй­дан тотты, Татарстанга союздашлык статусы таләп итеп, Мәс­кәүгә 1 миллион имза җыеп тапшырды, кө­не-төне аң­лату эшләре алып барды. Шулай ук Татарстан җитәк­челеге, депутатлар, сәясәт­че­ләр дә зур зирәклек һәм батырлык күрсәттеләр – халык телә­генә каршы бармыйча, вакытында тарихи форсаттан файдаланып, шушы Декларацияне кабул итүгә иреш­теләр. Бу – татар халкының җиңүе, Татар­стан­ның яңа биеклеккә күтә­ре­лүе иде... Бүген булса, безгә Декларация кабул итәргә дә, референдум уз­дырырга да ирек бирмәсләр иде...

– Бүгенге көн күзле­геннән караганда ачлык игълан итүнең мәгънәсе һәм файдасы булды дип уйлыйсызмы? Әгәр кирәк дип санасагыз, кабат мәйданга чыгып утырыр идегезме?

– Минем мәйданга ачлык игълан итеп чыгып утыруым – Татарстанның дәү­ләт бәй­сезлеге өчен кө­рәшнең дә­вамы иде... Бу хәл 1991 елның маенда булды һәм 14 көн дәвам итте, моңа егермедән артык милләт­тәшебез кушылды. Ачлык­ның төп сәбәбе һәм таләбе – Татарстанда Россия Президенты сайлауларын уз­дырмау иде, чөнки Декларация буенча без Россия составында да, СССР составында да түгел идек. Мин бу Декларациягә дә, Татар­станның чын мәгънә­сендә бәйсезлек юлына чыгуына да чын күңелдән ышанган идем, шуңа күрә аларны сак­лап калу өчен барысын да эшләргә әзер идем.

Депутат буларак бу гаделсезлекне җиңә алмагач, үз гомеремне куркыныч астына куеп, мәйданга ачлыкка чыгып утырдым. Мин моңа һич кенә дә үкенмим, без халыкка да, җитәкчелеккә дә дәүләт бәйсезлегебезнең ни дәрәҗәдә кадерле, кыйм­мәтле икәнлеген аң­лата алдык, аны саклап калдык, ул вакытта үз ди­гәнебезгә ирештек. Халык та бәйсез­лек өчен һәрдаим көрәшер­гә кирәк икәнлеген аңлады, шушы дулкында без 1992 елның 21 мартында референдум уздыруга ирештек, ел ахырында Татарстанның яңа Конституциясен кабул иттек, аларга да Декла­рациянең төп принциплары салынган иде.

Кирәк икән, хәзер дә Татарстанны, аның дәүләт бәйсезлеген, мил­ләте­безне яклап мәйдан­нарга чыга алам, чөнки кис­кен тарихи мизгелләрдә халыкны һәм хаклыкны яклап безнең кебекләр утка ташланган, илгә килгән афәт­ләргә каршы үз күк­рәген куйган... Милләт шундыйлар белән исән калган, тарих без­дәйләрне сайлап алган...– 1990 нчы елларда ниләр эшләнеп бетмәде?–  Ул еллар бөтен ил буенча бик авыр, болганчык, аңлаешсыз вакытлар иде бит, кемнең кай тарафка барганын, ни төзергә, ни эшләргә теләгәннәрен аң­лап булмый иде... Ил өермәдәй туфан эчендә кал­ган җилкәнсез һәм иш­кәксез корабны хәтер­ләт­те... Без алай да төпкә кит­мәдек, ул елларда кулдан килгәннең күбесен эшлә­дек.

Безнең шундый чорлар булды, хәтта са­лымның һәм нефть­нең дә күпчелеген Татарстанда кал­дыра башладык, Татарстан егетләрен ар­миядә хезмәт итәргә үзе­бездә калдыруга ирештек, йөзәр­ләгән, меңә­ләгән татар мәк­тәпләре һәм мәчет­ләре ачылуны инде әйтеп тә тормыйм... Әмма без, ягъни Татарстан, Декларациябезне һәм референдум нәти­җәләрен тануын сорап, дөнья парламентларына мө­­­­рәҗәгать ит­мә­дек, үзе­безне танытыр өчен халык­ара мәйданда эшлә­мәдек, гел Россия җае­на җай­лаштык. Ә алар аякка басуга безнең бәйсезлек белән бәй­ле кыйм­мәт­лә­ребезгә таш­ландылар, Татарстан Конституциясен­нән суверенлык белән бәйле статьяларны алырга мәҗ­бүр иттеләр, Татарстан законнарын Россиянеке бе­лән тәң­гәлләштерү кампаниясен башлап җибәр­деләр. Аннан милли мәк­тәпләргә, татар теленә, дини китап­ларга, мөсел­ман­нарга һө­җүм башланды...

Мондый шартларда инде беркем дә Декларацияне искә тө­шермәде, чөнки бу куркыныч гамәл булып тора иде... Шулай ук бу елларда милек тә гадел бү­ленмәде, нә­тиҗәдә, бәй­сезлек дип мәй­даннарда йөргән халык бернисез калды, югыйсә Декларациядә бар байлык халыкныкы, диелгән иде бит! Кызганыч, татар теле дә тулы көченә дәүләт теле булып китә алмады, җи­тәкче­ләрнең “Су­ве­­ре­ни­тетның милли төс­мере юк” дигән сүзләре эреле-ваклы түрә­ләр өчен команда булып яңгырады. Бу елларның иң авыр югалтуы – милли мәсьәләләрдә чигенү, татар халкын, аның мәнфә­гать­ләрен үгисетү, үз халкыңны санламау, кү­тәрмәү булды.

– Сезнеңчә, халыкта дәүләтчелек төзү тойгысын көчәйтү өчен нинди чаралар кулланырга мөм­кин?

– Иң беренче, гаделлекне торгызырга кирәк. Халык бу дәүләтнең үзенеке булуын, аңа хезмәт итүен, аны яклавын аңларга һәм шуңа ышанырга тиеш. Ә хәзергә ул аңа ышанып бетми, чөнки шушы 25 ел вакыт эчендә берәүләр бәйсезлектән файдаланып, дөньякүләм миллионерларга, яңа байларга әйләнде, икенчеләренең фатирга түләргә дә акчалары юк, күпләрнең эшләре һәм торыр урыннары да юк.

Теге елларда халык бәй­сезлек идеясенә ышанды, дәүләтчелегебез булса, үз тормышы да, Татарстанның хәле дә яхшырыр дип уйлады, шуңа күрә, суверенитетны яклап, мәйданнарга чыкты. Дөрес, бүген Татар­станның хәле Аллага шөкер, ул аякта нык тора, моны халык та күрә, шуңа сөенә, горурлана. Менә шушы муллыктан үз халкыңа да өлеш чыгарырга кирәк, мал гадел бүленсә, дәүләт гади кеше­нең яклаучысы һәм саклаучысы булса, халык та аны яклаячак һәм саклаячак.Халыкка дөрес тарихыбызны аңлату, Декларация, референдум кебек тарихи ва­кыйгаларның кыйммәтен ис­кә төшереп тору да дәү­ләтчелегебезне саклап калу тойгыларын көчәй­тәчәк дип уйлыйм.

– Без белмәгән тарих. Сез бу өлкәгә әйтеп бетергесез зур өлеш кертәсез. Татар тарихын өйрәнү барышында күңел кылларын сискәндереп җибәр­гән берәр вакыйга турында сөйләгез әле.

– Әйе, соңгы 20 ел вакыт эчендә миңа дөнья буйлап бик күп йөрергә, татарлар яшәгән күп урыннарда булырга туры килде. Тын океаннан Төньяк Боз океанына кадәр, бөтен Себердә, Идел-Уралда, мишәр төбәк­лә­рен­дә, Сахалиннарда булып, татар тарихын һәм бү­генге тормышын өйрәнеп, кырыктан артык китап яздым. Ул сәяхәтләремнең кай­сыла­рыннан бетеп барган татарларны кызганып, елап кайтам, кайсыларыннан дөнья­ны тетрәтеп яшә­гән мил­ләт­тәшләрем өчен горурланып, сөенеп кайтам. Менә шунда милләтнең бөтен зурлыгы да, фаҗигасе дә, аңа карата гасырлар буе алып барган сәясәт тә бик ачык күренә инде.

Сахалинда каторжан татарларның мәчет урыннарын эзләп таптым, репрессия чорларында татарлар атып үтерелгән урыннарда булдым, догаларымны кылдым... Ә шул татарларның балаларына бүген Сахалинда бер мәчет төзергә рөхсәт бирмиләр! Сугыштан соң Татарстаннан ихтыяри-мәҗ­бүри Сахалинга күчерелгән һәм шунда гомерлеккә калган татар ирләренең күзлә­рендәге яшьне күреп, мил­ләт­нең төпсез хәсрәт дәрья­сына төшкәндәй булдым... Оха шәһәрендә яшәгән 102 яшьлек сукыр Миңсылу әби­гә Татарстаннан кипкән мәт­рүшкәләр алып барган идем, ул аларны тыны белән тартып алырдай булып, күк­рәгенә кысты, битләренә тидерде, иреннәре белән капшады...

Приморье крае­ның Находка шәһә­рендә 90 яшьлек Нәкыйбә әби Зиннурова белән очрашуымны да мәңге онытасым юк. Алар сугыштан соң ачлыкка түзә алмыйча Чирмешән райо­ны­ның Кара Чишмә авылыннан гаиләләре белән шушы Ерак Көнчыгышка, Тын океан буйларына килеп чыкканнар һәм шунда калганнар. Авыр, кара эшләрдә эш­ләгән, бер класс укымаган Нәкыйбә апа, олыгайган көннәрендә Казаннан дини календарьлар алдырып, укырга, намаз тәртибенә өйрәнгән, намазга баскан, шәһәрдә мәет юып йөри баш­лаган, мәчеттә бөтен эш­ләргә ярдәм иткән. Әмма аның туган якларын сагынуын әйтеп-аңлатып бетерерлек түгел, ул минем гел кулымнан тотып утырды, “Менә хәзер сиңа ияреп кайтып китәр идем Татарстанга, төенчегемә хәтле әзер”, – диде ул, балалар кебек хис­ләнеп...

Тормышы бик яхшы булса да, Тын океан буйларында яшәсә дә аңа Кара Чишмәсе, Татарстаны кирәк, хәтта 90 яшьтә дә туган җи­ре кирәк! Тик Нәкыйбә әби туган якларына яңадан кайта алмаган, инде бакыйлыкка күчкәнен, Находка каласында җирләнгәнен хә­бәр иттеләр... Урыны җән­нәт­тә булсын бу татар әбие­нең! Минем өчен татар тарихы – менә шушы кешеләр дә инде, аларның язмышы, алар сөйләгән хатирәләр, гый­брәт­ле хәлләр... Һәм мин дөнья буйлап таралган бу милләттәшләремне китап­ларыма кертеп, тарихта теркәп калдырам...

– Бүген ниләр белән шө­гыльләнәсез?

– Һәрвакыттагыча, татар­лар турында китап язам... ”Котыпта татар эзләре, яки Көнбатыш Себердә татарлар” дип аталган та­рихи-до­кументаль китап язып тә­мам­ладым, хәзер шуны йө­зәр­ләгән тарихи фото белән басмага әзерлим. Соңгы елларда миңа Ямал-Ненец һәм Ханты-Манси автоном ок­руг­ларында күп тапкырлар булып, татар тарихы һәм тормышы белән ныклап танышырга туры килде. Салехардтан – Сургут, Яңа Уренгой, Түбән Варта-Мегион­нарга кадәр мин татарлар яшәгән 16 шәһәрдә булдым, милләт­тәшләрем белән зур очрашулар уздырдым, архивларда, музейларда эшлә­дем. Мине таң калдырганы – мәң­гелек туң җирләрдә, тай­га-тунд­ра­лар­да бу шәһәр­ләр­нең күпче­леген Татарстаннан һәм Баш­кортстан­нан күчеп киткән татарлар салган, алар анда гаиләләре белән төпләнеп калганнар, мәчет­ләр төзегәннәр, милли оешмалар, ансамбльләр оеш­тырганнар, Сабантуйлар, фес­тивальләр уздырып, гөрләтеп яшәп яталар.

Болар – нефтьчеләр, газ чыгаручылар, зур җитәкчеләр, хез­мәт­кәрләр, дин әһелләре һәм галимнәр – барысы да үз мил­ләттәшләребез, Себер өчен яңа татарлар... Бирегә килгәч тә, 40-50 градус салкыннарда ак кар өстенә тез­ләнеп намазларын укыган, ан­нан кара урманнарда манаралары күккә ашкан таш мәчетләр төзегән, түбәтәен киеп, гармунын тартып, Ко­тыпның үзенә кадәр барып җиткән һәм анда хуҗа булып калган мәңгелек татарлар! Болар турында ничек китап яз­мыйсың инде?! Бу булдык­лы, гайрәтле, иманлы татарларны ничек тарихта теркәп калдырмыйсың инде?! Һәм мин ул китапны яздым, аның өчен материал туплауда ми­ңа Көнбатыш Себер мөф­тие Таһир хәзрәт Саматов зур ярдәм итте, күп санлы башка милләт­тәш­ләрем булышты. Ул китабым быел дөнья кү­рер дип өметләнәм.

Шулай ук бу көннәрдә Кыргызстанда булып кайттым, анда Биш­кәк һәм Каракол шәһәр­лә­рендә “Ана” китабымны халыкка тәкъдим иттек, билгеле булганча, ул Чыңгыз Айт­матов­ның әнисе, мил­ләт­тәшебез Нәгыймә апа турында. Шундый ук очрашуларны Казанда һәм Нәгыймә апа­ның әтисе туган якларда – Кукмара районында да уздырырга уйлыйбыз. Кү­рәсез, милләт өчен көрәш һәм хезмәт дәвам итә, әмма ул бераз башка формаларда һәм башка мәйданнарда... Алай да, тормышымда иң бәхетле чор дип шушы бәй­сезлек өчен көрәшкән елларны, Декларация кабул иткән вакытларны әйтер идем. Без, ул чорның милли сәясәт­челәре, үзе­безнең гамәл­ләребез белән татар хал­кының яңа тарихын яздык, дәүләт­че­легебезнең яңа нигезен салдык, милләт өчен көрәш­не алдагы буыннарга васыять итеп калдырдык. 

(“Ватаным Татарстан”,   /№ 127, 29.08.2015/)

Tатарстан Рафаил Хәкимов: "Без суверенитет белән уйнамадык"

http://www.azatliq.org/content/article/27214644.html

татарстан

Рафаил Хәкимов: "Без суверенитет белән уйнамадык"

Рафаил Хәкимов


Татарстан Фәннәр академиясе вице-президенты, тарих фәннәре докторы, Шиһабетдин Мәрҗани исемендәге тарих институты директоры Рафаил Хәкимовка Татарстанның мөстәкыйльлек юлына булган омтылыш еллары хакында берничә сорау белән мөрәҗәгать иттек.
– Рафаил әфәнде, Суверенлык Декларациясе кабул итүдә татар милли хәрәкәтенең өлеше гаять зур булды. Узган гасырның сиксәненче еллар азакларында оешкан БТИҮ милли хәрәкәтнең башында торды дисәк хата булмас. БТИҮ хәрәкәте өчен програм әзерләүдә КПССның Татарстан өлкә комитетының, шунда эшләүче буларак сезнең дә өлеш бар дип беләбез. Шул хакта әйтеп китсәгез иде.
– Әйе, бу програмны үзебез яздык. Аны коммунистлар язды дигән сүзләргә шуны әйтәм, заманы шундый иде. Бар коммунистлар да әшәке дип әйтергә ярамый. Күп кеше намуслы иде. Алар ышанып партиягә барды. Аллага шөкер, бүгенге көн белән чагыштырганда алар күпкә иманлырак иде. Менә хәзерге заман имамнарын тикшерергә кирәк, иманлымы алар, юкмы. Теге компартия програмы буенча барганда бар халыклар үлеп бетәргә тиеш иде бит. Ә без икенче юл белән бардык, халыкны, Татарстанны саклап кала алдык. Ул вакытта безнең төп мәсьәләләрнең берсе – шул чакта хакимият башында торган коммунистлар белән милләтчеләрне, татар халкы белән урысларны чәкештермәү иде. Аллага шөкер, иҗтимагый үзәк белән бу бурычны үти алдык. Хәзер милли хәрәкәт бетте, ул элек көчле иде дигән сүзләрне еш ишетергә туры килә. Нигә хәрәкәт бетсен, менә мин яшим бит әле. Әйе, мин милли хәрәкәт чорында да киңәшче булып эшләдем, интервьюлар да күп бирелде. Чагыштырсаң, ул фикерләрне Шәймиев тә сөйләде. Шөкер, алар тормышка да кереп киттеләр.
– 1989-90 елларда милли хәрәкәт вәкилләре дә, галимнәр дә Татарстан байлыгының 98 проценты Мәскәүгә китүе хакында борчылып сөйләделәр, чыгышлар ясадылар. Шундый саннар белән халыкның күзен дә ачтылар. Хәзер мондый мәгълүматлар юк диярлек. Икътисад юнәлешендә бүген нинди сәясәт алып барыла?
– Шартнәмәгә кул куелгач, Мәскәүгә Татарстан байлыгының 22-25 проценты китте. Ләкин шул чакта ук, вакытлар узу белән Русия кануннары буенча яшәү фаразланды.
Ул елларда шактый гына акча үзебезгә калды. Аңа зур эшләр башкарылды. Юллар да, мәктәпләр дә салдык. Акча әрәм-шәрәм ителмәде, аны ашап кына бетермәдек. Булганны ашап бетерү тиз бит ул.
Инде бүгенгә килсәк, Мәскәүгә акча күп китә. Шул ук вакытта күп кайта да. Бүген бит инде вертикаль хакимият тамырланып килә. Шуңа акчаны башта суырып алалар, аннан кире кайтаралар. Аңлашыла, әлбәттә, күпмеседер Мәскәүдә кала. Ельцин заманында ук бюджет кодексын кабул итү начар булмагандыр. Аның буенча акчаның 50%ы Мәскәүгә китә, 50%ы регионда кала иде. Ләкин ул бюджетны ахыргача тормышка ашырмадылар. Һәр елны мароторий дигән булып тоткарладылар. Әлбәттә, ничек инде Мәскәү үз кулындагы акчаны ычкындырсын. Теге елларда без регионнар белән берләшеп эшләдек. Аннан кире күренеш китте. Башкортстан да үзенчә читләште. Башкалар турында әйтеп тә торасы юк. Без ялгыз калдык. 2007 елда шартнамәгә фәкать без генә кул куйдык, башка регион булмады.
– Рафаил әфәнде, менә ут күршеләребез Башкортстанны искә алдык. 90нчы елларда алар Татарстанны күрмәмешкә салынды, артка борылды кебек...
– Каядыр көнләшү дә булгандыр, каядыр Мәскәүгә ялагайлану да булгандыр. Һаман ниндидер хәйләкәр сәясәт алып барылды. Теге чорда да “федератив шартнамә”гә кул куймаска дип сөйләшкән идек. Алар имза салырга сигез көн калып килгәндә фикерләрен үзгәрттеләр, үзләренә файда булыр дип.
Суверенитет дигәндә, без аңа ышандык. Күп кенә регионнар Татарстан суверенлык кабул итте. Без дә кабул итәбез дип шаярту юлына басты. Аны оештыруда Мәскәү дә үз ролен уйнады. “Парад суверенитетов” дигән терминны да кулланышка кертеп җибәрделәр. Монысы Татарстан башка регионнардан аерылып тормасын өчен эшләнде. Регионнарны республикалар дәрәҗәсенә күтәрү омтылышлары да булды. Шул ук вакытта безнең дәрәҗәне төшерергә омтылышлар ясалды. Түбән Новгород каласына акчаны күбрәк биреп, менә алар суверенлык кабул итмәгәч яхшырак яшиләр дигән иллюзияләр тудырырга да тырыштылар. Ләкин безнең белән андый уеннар барып чыкмады. Төп аерма шунда, без суверенитет белән уйнамадык һәм халык та шуңа ышанып, референдумда суверенлыкны яклап тавыш бирде. Бу чорда халыкта үзаң туды, үзебезгә үзебез ышандык. Аннан Мәскәү, суверен икәнсез, үз көнегезне үзегез күрегез дигәнрәк мәгънә җиткерде. Ә без алардан бернинди дә ярдәм көтмәдек. Үз башыбыз, үз көчебез белән булганча яши башладык.
– Сез туксанынчы елның августына кадәр Казан-Мәскәү юлын күп таптадыгыз. Шушы вазгыятьтә иң авыр чакларны искә алып китсәк иде.
– Ул чорларда барлык еллар да авыр булды. Ә инде 1990-1994 елларда ниндидер бербөтен авыр чорлар кичердек. Аның ничектер җиңеләйгән мәлләре дә булды. Шунысы хәтергә сеңеп калды, бу елларда халык тынычланды. Референдумнан соң да халык бердәм булуын күрсәтте. Татары да, урысы да Шәймиевне яклау юлына басты. Ул коммунистмы- юкмы, президент буларак аны таныдылар.
Мәскәү-Казан арасында да нәрсәнең тегендә китүе, нәрсәнең бездә калуы аныкланды. Чит илләр белән дә багланышлар булдырылды. Ләкин боларның берсе генә дә җиңел бармады. Бераз соңрак, 1998 елда булган дефолтны гына искә алыйк. Нык авырлыклар китерде ул. Шулай да иң авыр вакытлар 1992 елда – референдум алды вазгыяте булгандыр.
Аннан 2001 елларны искә алып китәсем килә. Шушы “вертикальләштерү” заманнары киткәч, безнең юллардагы гаишниклар таякларын уйнатып, болгап, масаеп басып тора башлаганнар иде. Мин “федерал” дип. Андыйлар да бар иде. Хәзер алар сүнде, тынды. Заманында безнең Дәүләт шурасы бик кыю, эшчән иде. Мондагы һәр чыгышны халык күзәтеп торды. Ә хәзер монда да тыныч. Хәтта артыгы белән.
* * * *
Рафаил әфәнде Хәкимов әңгәмә барышында: “Әйе, кайсыдыр юнәлешләрдә барысы да уңышлы да барып чыкмады. Кайбер хаталар да булды. Миңа калса, тел мәсьәләсендә бераз артта калдык. Мондагы кимчелекләрне мин безнең академия, шулай ук университет телчеләре белән бәйлим. Шул чорда яхшы дәреслекләр булдырылмады. Фәнгә артык кереп китеп гади халык, балалар турында оныттык. Вакытында шуны эшләп булмады. Бу үкенечле. Бу вазгыятьне үзгәртергә кирәк. Менә безнең мәктәпләрнең торышын алыйк. Татар мәктәпләре баштагы мәлне бик киңәеп киттеләр дә, аннан тагын сүрелделәр. Мондый күренешләр бар инде”, дигән фикерләрне дә әйтте.

суббота, 29 августа 2015 г.

Как Обама переиграл Путина в Крыму

http://ru.krymr.com/content/article/27212521.html

Как Обама переиграл Путина в Крыму



Специально для Крым.Реалии, рубрика«Мнение»
На днях Bloomberg опубликовал материал, проливающий свет на российскую аннексию Крыма. Журналисты издания со ссылкой накомпетентные источники в Вашингтоне и Киеве сообщили, что США советовали украинскимвластям не оказывать силового противодействия «зеленым человечкам». В Белом доме якобы опасались, что подобные действия властей Украины могут дать Кремлю основание для дальнейшей интервенции. Как, например, это было с Грузией в 2008 году. Кроме этого, американские власти обращали внимание на слабость украинской армии.
В настоящее время, по информации Bloomberg, ряд представителей власти в США полагают, что решение не провоцировать Москву было ошибочным. В Белом доме оказались от официальных комментариев по данному поводу, но подтвердили свое намерение содействовать восстановлению территориальной целостности Украины.
Российские пропагандисты, «патриотические» блогеры и штатные эксперты восприняли статью в Bloomberg как подтверждение «слабости» администрации Обамы, с одной стороны, и силы российского государства – с другой. Мол, американцы, «организовав переворот в Украине», опасались вступать с Россией в прямую конфронтацию и приказали Киеву «слить» Крым.
В Москве искренне уверены, что Киев находится под «прямым управлением» США
Мнение ошибочное во всех отношениях. Авторы, выдвигающие подобные тезисы, совершенно не разбираются в особенностях принятия внешнеполитических решений в Белом доме и не учитывают специфики крымских событий весны прошлого года.
В Москве искренне уверены, что Киев находится под «прямым управлением» США, на что указал российский президент Владимир Путин в ходе своего недавнего визита в оккупированный Крым. Кремлевские стратеги воображают, что на Донбассе им противостоит не украинская армия, а мифический «легион НАТО» (тоже путинская формулировка), что в очередной раз указывает на их неадекватность.
Мнимая слабость Обамы
В действительности Вашингтон переиграл Кремль в Крыму по всем фронтам. Фактически Путину дали увязнуть на территории оккупированного полуострова, подталкивая его к дальнейшим ошибочным действиям: вторжение на Донбасс, приведшее к международной изоляции и экономическим санкциям против Российской Федерации, и сбитый малазийский Боинг.
Путин до последнего не знал, что делать с Крымом
Весной прошлого года события в Крыму развивались крайне стремительно. Сами участники «русской весны» не до конца понимали, к чему она приведет. На это указывает спешность проведения оккупационного «референдума» и изменение формулировки вопроса в бюллетене. Из всего обилия источников можно сделать вывод, что Путин до последнего не знал, что делать с Крымом. По одной из версий, предполагалось оставить полуостров под формальной юрисдикцией Украины, но де-факто в статусе российского протектората. С конца февраля до середины марта Путин, угрожая оружием, торговался с Киевом, требуя от украинских властей смириться с такими перспективами. Получив отказ, он решился на аннексию территории.
Почему Киев не стал воевать за Крым? Во-первых, Виктор Янукович оставил после себя разваленную армию и разгромленные спецслужбы, в которых российских «кротов» ловят по сей день. Корреспондент газеты Los Angeles Times Сергей Лойко, находившийся в те дни в Крыму, подробно описал самоуверенное поведение российских силовиков и полную растерянность командиров украинских частей.
Во-вторых, силовая операция ставила под угрозу жизнь тысяч украинцев и крымских татар. С конца февраля Севастополь и Симферополь наводнили «туристы Путина», изображавшие перед камерами «возмущенных крымчан», криминалитет и так называемые казаки. И не стоит забывать, что на территории полуострова уже находилась относительно крупная группировка российских войск. Автор этих строк помнит, как женщины и дети буквально дрожали от страха, опасаясь возможных грабежей и этнических чисток.
Геополитические дивиденды
Аналитики в Белом доме четко просчитали, что силовой сценарий будет максимально выгоден Путину. Военная сфера – единственное направление, в котором Москва имеет хоть какой-то паритет с Западом за счет ядерного оружия. Кстати, Путин в известном документальном фильме бравировал, что был готов применить ядерное оружие, если бы ему помешали украсть Крым. Возможно, американская разведка обладала информацией на сей счет.
Российские власти с криками «Ура! Крымнаш!», задрав штаны, ринулись в заранее приготовленную ловушку
Изобразив перед Путиным мнимую нерешительность, Вашингтон приготовился затянуть экономическую петлю на горле путинского режима. Российские власти с криками «Ура! Крымнаш!», задрав штаны, ринулись в заранее приготовленную ловушку.
В Вашингтоне было принято решение наказать агрессора, ударив по его самому слабому месту – по экономике. Еще летом 2012 года российское правительство признало, что экономический рост в стране остановился даже в условиях сверхдорогой нефти, капитал бежал из России, а коррупция делала невозможными любые инвестиции.
Уже тогда команда Дмитрия Медведева всерьез обсуждала перспективы введения плавающего курса рубля и будущего снижения стоимости углеводородов. За 15 лет страна так и не слезла с нефтяной иглы.
Европа со времен окончания «холодной войны» вновь оказалась в орбите американской внешней политики
Что получили США уже через год после крымской авантюры? Основных достижений два. Первое: НАТО обрело вторую жизнь. В начале 2000-х годов все громче звучали голоса американских и европейских скептиков, критикующих альянс за его несоответствие новым реалиям. НАТО создавали для защиты от возможного советского вторжения в Западную Европу. С крахом Советского Союза нужда в оборонительном блоке отпала. НАТО постепенно вовлекалось в военные операции за пределами Атлантики, что вызывало критику европейских партнеров США. Теперь же роль НАТО и американское военное присутствие в Европе усилились в разы.
Второе: Европа со времен окончания «холодной войны» вновь оказалась в орбите американской внешней политики. С момента подписания в 1992 году Маастрихтского договора Вашингтон систематически теснили с европейского направления. Особенно себя в этом плане проявила Германия, которая всячески демонстрировала американцам, что имеет свое видение на многие внешнеполитические вопросы. Немцы были и остаются локомотивом развития ЕС. Отчасти это связано с тем, что они хотят таким образом наверстать последствия поражений, полученных в прошлом столетии. Многие политики в ЕС до последнего стремились «умиротворить» российских агрессоров, но крушение малазийского Боинга поставило европейских путинофилов в очень неудобное положение.
Вашингтон руками Путина воссоздал очень удобную для американцев обстановку «холодной войны», в которой Россия не обладает даже половиной экономической и политической прочности, имевшейся у СССР. И Крым тут оказался главной приманкой. Зачем мешать оппоненту, который сам лезет в капкан? Фактически Россия под «мудрым руководством» Путина за полтора года прошла путь, который СССР проделал с 1979 по 1986 годы. Совпадения разительные: бойкот олимпиады, вторжение в соседнее государство, сбитый Боинг, санкции, международная изоляция, катастрофическое падение стоимости нефти и системный кризис элиты. К большому сожалению, тысячи украинцев заплатили за эти геополитические игры собственной жизнью, погибнув в отечественной войне против московских оккупантов и террористов.
Андрей Заремба, крымский политический обозреватель

пятница, 28 августа 2015 г.

Чубаров рассказал, что предлагала ему Россия за лояльность Меджлиса

Чубаров рассказал, что предлагала ему Россия за лояльность Меджлиса

Меджлис рассчитывал на сценарий Абхазии, и только прочитав новость о подготовке Георгиевского зала Кремля к оглашению результатов референдума по Крыму, Чубаров понял: полуостров действительно присоединят к России.
Самым сложным в первые недели оккупации для главы Меджлиса было удержать от необдуманных действий крымскотатарскую молодежь.
«Многие хотели выйти на улицы. А я понимал, что именно этого от нас и ждут. Честно говоря, у нас и оружия не было. Это был бы показательный расстрел-устрашение», – сказал Чубаров  в интервью Новому времени.
Тогда энергию молодых людей удалось направить на гражданское патрулирование сел, поселков и маленьких городов Крыма. На их границах часто появлялись вооруженные представители крымской самообороны и казачества. До сих пор Чубаров уверен, что одной из задач таких групп была провокация людей в крымскотатарских поселениях.
На вопрос, что тогда предлагала Чубарову новая крымская власть, он ответил: «Они рассказывали, дескать, Украины в Крыму больше нет. А Россия - большая и могучая, она не враг крымским татарам, – с иронией рассказывает Чубаров. - За лояльность Меджлиса мне предлагали одну из ветвей власти. Например, Верховный совет. Я тогда смеялся – а поторговаться? «Предлагайте свои варианты», - серьезно продолжали переговорщики».
Глава Меджлиса вспоминает, что вслед за предложениями последовали мягкие угрозы:  "Вы теряете шанс вскочить в последний вагон", "уже скоро с вами заговорят совсем по-другому".
В тот момент своей главной задачей он считал не допустить открытые столкновения.
«Позже мы узнали почти достоверно, что два из пяти возможных вариантов захвата власти в Крыму предполагали насилие. Один был связан с провокацией украинских военных, другой – с провокацией крымских татар», - сказал Чубаров.
Источник:Новости Facenews-http://www.facenews.ua/news/2015/289033/

среда, 26 августа 2015 г.

Фәүзия Бәйрәмова: "Декларация – безнең киләчәк ул дип халыкка аңлату кирәк"

http://www.azatliq.org/content/article/27208168.html

татарстан

Фәүзия Бәйрәмова: "Декларация – безнең киләчәк ул дип халыкка аңлату кирәк"

Фәүзия Бәйрәмова суверенит Декларациясен беркайчан да әһәмиятен югалтмый торган тарихи документ буларак бәяли. Гади халык Декларациягә йөз белән борылсын, җитәкчеләрне, дәүләтчелекне яклап урамнарга чыгардай булсын өчен бу документта язылганча республикада матди яктан да гаделлек булырга тиеш дип әйтә
.
Фәүзия Бәйрәмова

30 август Татарстанның суверенитет турында Декларациясе кабул ителүгә 25 ел тула. Шушы уңайдан Азатлык 90нчы елларда бәйсезлек өчен көрәштә актив катнашкан шәхесләрнең хәтирәләрен тәкъдим итә. Әңгәмәдәшебез – җәмәгать эшлеклесе, язучы Фәүзия Бәйрәмова. 
Ул гаделсезлекне төзәтергә, эзәрлекләүләрне туктатырга, булган байлыкны халык белән дә бүлешергә, яңадан демократик сайлаулар уздырып халыкка үз сүзен әйтергә ирек бирергә кирәк дип белдерә. 
– Русиянең бүгенге сәяси кырында Декларациянең көчен никадәр дип бәялисез?
 Аның көчен күрмәмешкә, сизмәмешкә салыналар, әмма Татарстанның шушы Декларациясе һәм референдум нәтиҗәләре барлыгын Русия, бигрәк тә, сәясәтчеләре һәрвакыт тоеп, сизеп тора дип уйлыйм.
Без Декларацияне һәм референдум нәитҗәләрен теләсә кайсы вакытта өстәлгә чыгарып салып сөйләшүләрне шуннан башларга мөмкинбез. Болар искерә торган документлар түгел, мин аларны хәтта Татарстанның хокукый нигез ташлары дип тә әйтер идем. Болар мәңгелек, бары тик Татарстан белән генә юкка чыгарга мөмкин.
Татарстан әле аягында тора, шуңа күрә Татарстан җитәкчеләре, Татарстан халкы теләсә кайсы вакытта шушы ике документны чыгарып Русия каршында үзенең хокукларын яңадан даулый башларга мөмкин. Күзгә күренмәсә дә, үзе сизелмәсә дә, аның барлыгын телгә алмасалар да һәм Татарстан җитәкчеләре һәм халык, һәм Русия җитәкчеләре аның барлыгын белеп яши.
 Соңгы вакытта миллилеккә, милли телләргә каршы кануннар кабул ителде. Мисал өчен, мәгариф канунын һәм бу канунгатөзәтмәләрне алыйк. Русиянең милли сәясәт стратегиясе милли республикаларга каршы икәнлеген күрсәтте. Дөрес, Татарстан дәүләт шурасы бу документлар кабул ителгәндә аңа үзенең каршы икәнлеген белдерде, әмма Декларациягә таяну сизелмәде кебек. Бу кануннарга каршы торганда Декларациягә таяну отышлырак булмас иде микән? 
 Татарстан җитәкчеләре дә, милли сәясәтчеләр дә, хәтта зыялылар да Русиянең бу кануннары әшәке һәм көтелмәгән нәтиҗә бирер дип уйламады, ышанып бетмәделәр. Бу милләтләргә каршы, телләргә, милли үзенчәлекләргә каршы кануннар иде. Стратегияне алсак, анысы канун гына түгел, ә стратегик максат ул.
Безнең халык һәрвакыттагыча ышанучан, явызлык булыр дип уйламый. Алдан аяк киенмәделәр һәм Декларацияне чыгарып салырга ашыкмадылар. Ничектер үзеннән үзе сеңәр һәм бетәр дип уйладылар. Ә моның нәтиҗәсе  милли мәктәпләрнең юкка чыгуы, Бердәм дәүләт имтиханнарының килеп керүе, милли телләрдә укытуны юкка чыгара торган 309нчы канун булды. Стратегия  милләтләрне юкка чыгару буенча эшләнгән програм һәм ул озак еллар буенча барачак әле.
Хәзер җитәкчеләр дә моны сизенә башлады, чөнки тискәре нәтиҗәсен күрәләр. Ә нәтиҗәсе  милләтне бетерүгә алып бара торган әйбер. Һәм бу нәтиҗәне күргәч яңадан Декларация дә искә төште, референдум нәтиҗәләрен дә әйткәли башладылар, Быел бәйсезлек көнен дә зурлап үткәрергә җыеналар. 
Бу кыерсытулар, хөкем эшләре, ул Бәйрәмовалар, Кашаповлар белән генә тукталмаска мөмкин. Алга таба Шәймиевләр һәм Миңнехановлар белән дә дәвам итәргә мөмкин. Миңа калса, җитәкчеләр һәм милләткә, һәм үзләренә килгән куркынычны аңладылар, шуңа күрә, Декларациянең әһәмиятен яңадан искә төшерә башладылар.
 Сез бу Декларацияне әледән-әле халыкка да, Кремльгә дә күрсәтеп, кулга тотып болгап тору кирәк дип әйтәсегез киләме? 
 Һичшиксез Декларацияне ассызыклап тору кирәк! Декларация биш-алты гына пункттан торса да, аңа безнең бөтен тарих, бөтен язмыш, хәтта ки киләчәк тә салынган. Шулкадәр уйлап эшләнгән документ булган, ул вакытта Аллаһы тәгалә ярдәм иткәндер.
Халык, милли хәрәкәт, Татарстан җитәкчеләре бер рухта, бер тында тарихи форсаттан файдаланып сугышсыз, кылыч күтәрмичә генә, әмма кылыч өстеннән үтеп шушы документны кабул итеп калганбыз бит без.
Бу документка татар халкының, татар милләтенең үзбилгеләнергә хокукы язылган. Халыкара терминнарга тәрҗемә иткән вакытта бу бит дәүләтле булырга хакы бар дигән сүз. Татарстан Конституциясенең, барлык кануннарының Русия кануннарыннан өстен икәнлеге дә язылган, җир асты һәм җир өсте байлыкларының халыкны икәнлеге дә әйтелгән. Анда без үзебез хуҗа, суверен һәм үз кануннарыбыз белән яши торган демократик дәүләт икәнлегебез дә күрсәтелгән.
25 ел буена ташлангач бу документта язылганнарны яңадан күтәрергә курыктылар. Аның сәбәпләре дә бар. Ни өчен Декларацияне шыпырт кына оныттырырга тырыштылар соң? Чөнки ГКЧП көннәрендә Декларациянең тез астына китереп сугу беренче тапкыр булды. Әгәр исегезгә төшерсәгез, Татарстан Декларациянең бер еллыгын уздырмады, билгеләп тә үтмәде. Шулкадәр куркыныч, Татарстан җитәкчеләрен менә-менә кулга алалар дип торган көннәр иде ул, чөнки алар ГКЧПны яклады. Әмма барыбер милли хәрәкәт һәм халык бирешмәде, җитәкчеләр шушы Декларация нигезендә референдум кабул итәргә мәҗбүр булды. 1992 елның ахырында булса да Конституция кабул итеп өлгердек.
Декларациядән тулысынча чигенү, бөтенләй оныттырырга тырышу ул 1994 елның февралендә Русия белән шартнамә төзегәч, ә соңгысы авызны бөтенләй томалау Чечня сугышы башлангач булды. Сугыш башлангач Татарстан җитәкчеләре Декларация дип авыз ачарга да курыктылар.
Аларга шартнамә җитә иде, милекне үзләштерергә зур мөмкинлек килде, Декларация бөтенләй онытылды, ул комачау итә торган бер факторга әйләнә башлады. Һәм менә әле генә аны яңадан искә төшерә башладылар. Яңадан янаулар, яңадан куркытулар башланырга мөмкин. Русиядә булганнар гел кире әйләнеп кайта бит. Шуңа күрә халыкка бу Декларация безнең узган гына түгел, ә безнең киләчәгебез дип тә җентекләп аңлатырга кирәк, чөнки бу документлар теләсә кайсы вакытта халыкара мәйданнарда, парламентларда, мәхкәмәләрдә өстәлгә салып сөйләшә алу хокукы бирә.
Декларацияне парламент кабул итте, халык рефрендум белән раслады, шуңа күрә, Татарстанның бәйсез булырга һәм үзенчә яшәргә тулы хакы бар. Мин мондый документларны Русиянең үзендә дә, хәтта элекке Советлар берлегенә кергән республикаларда да күрмим. 
Декларация белән җитәкчеләргә дә горурланырга, шушы документның барлыгын халык исенә дә төшереп торырга һәм, кирәк икән, бөергә таянып шушы документларны тотып Русия белән тигез дәрәҗәдә сөйләшә башларга вакыт дип уйлыйм мин.
 Деларация кабул ителгәч 25 ел эчендә яңа бер буын үсеп җитте, бәлки алар элекке халык рухын белми дә торгандыр. Хәзер Мәскәү тарафыннан урыслаштыру, бердәм русияле ясау сәясәте үткәрелә.Бу Декларацияне янә халык күңеленә иңдерү өчен нинди адымнар ясарга кирәк дип уйлыйсыз? 
 Иң беренчесе  гаделлек кирәк! Беләсезме халыкның ни өчен Декларациядән күңеле кайтканлыгын? Онытканга түгел, әле онытмаганнар бик күп, әле урта буын, өлкәннәр бар. Бу Декларация нәтиҗәләре белән җитәкчеләр генә файда күргәнгә халыкның хәтере калды, рәнҗеде. Халык сукыр түгел бит, бөтенесен дә күреп тора.
Сез халыкара миллионерлар исемлегендә кемнәр, кемнәрнең балалары, кемнәрнең нәселе торганын карагыз. Ә халык очын-очка ялгап яши. Халык йөрдегез, тырыштыгыз, мәйданнарда ачлык тоттыгыз, Декларацияләр кабул иттегез, ә бу халыкка нәрсә бирде дип тә әйтә. Халык менә шулай итеп китереп сорый бит хәзер. Җир астындагы һәм җир өсте байлыклары халыкныкы дип игълан ителсә дә, халыкны булмады. Татар теле дәүләт теле булып китә алмады. Татарстан кануннары өстенлектә булмады. Суверен демократик дәүләт төзи алмадык. Боларны халык күрә бит, сукыр түгел. 
Шушы бәйсезлек өчен көрәшеп йөргән кешеләрнең мәхкәмә юлларында йөрүен, төрмәләрдә утыруын да халык күрә. Менә шушы гаделсезлекне төзәтергә, эзәрлекләүләрне туктатырга, булган байлыкны, мөмкинлекне халык белән дә бүлешергә, яңадан демократик сайлаулар уздырып халыкка үз сүзен әйтергә ирек бирергә кирәк. Әгәр шушылар булса, халык яңадан Декларациягә йөз белән борылачак, Декларацияне дә, җитәкчеләрне дә тагын урамнарга чыгып яклаячак. Бу гаделлек юк икән, халык урамнарга чыгып беркемне дә якламаячак. Бу Декларация халыкның да хәлен җиңеләйтергә тиеш иде.
Мин югары фикерләр дә, азатлык ул сатыла торган әйбер түгел, мең елга бер килә торган вакыйга, аның кадерен белергә кирәк, миңа нәрсә бирде дип түгел, ә мин нәрсә бирдем дип карарга кирәк дип тә әйтә алам. Әмма бөтен кеше дә безнең кебек уйламый бит.
Без, ярар, фәкыйрьлектә калдык, әмма барыбер Декларациябез бар, референдум уздырдык дип сөенәбез. Мин, мисал өчен, 40 китап яздым дип сөенәм. Әмма халыкка матди ягы да кирәк бит. Булырга тиеш иде ул. Ә безнең җитәкчеләрнең күзләре тонып үзләре турында гына уйлады. Хәзер Болгарлар һәм Зөяләр белән бу тишекне ямарга тырышалар, әмма алай гына булмый. Гаделлек кирәк! Кайчан гаделлек кайта - халык Декларациягә дә, Татарстанга да, аның бәйсезлеге өчен көрәшкә дә йөз белән борылачак!